Πολιτική στον 21ο αιώνα

Tο ακαδημαϊκό έτος 2003-2004, το άτυπο μεταπτυχιακό σεμινάριο, του οποίου την ευθύνη έχω, συμπληρώνει είκοσι (20) χρόνια εργασιών. Ένας μεγάλος αριθμός νέων επιστημόνων συμμετείχε σε αυτό, ενώ πολλοί συνάδελφοι από τον ευρύτερο κλάδο των κοινωνικών επιστημών συνέβαλαν με τις ανακοινώσεις τους επί των αποτελεσμάτων των ερευνών τους στη γενικότερη μετάδοση αλλά και στην παραγωγή γνώσης. Oι θεματικές που μας απασχόλησαν όλα αυτά τα χρόνια κάλυψαν ένα ευρύτερο πεδίο γνωστικών αντικειμένων, όπως τα πολιτικά κόμματα (ιδιαίτερα τις διαφαινόμενες από τα μέσα της δεκαετίας του '80 τάσεις συρρίκνωσης της δύναμής τους), τα πολιτικά συστήματα των δυτικοευρωπαϊκών χωρών (ιδιαίτερα τις αυξανόμενες δυσλειτουργίες τους), τα MME (ιδιαίτερα την απειλητική αύξηση της δύναμης και της επιρροής τους στη μεταβιομηχανική κοινωνία), την παγκοσμιοποίηση, το περιβάλλον, τα ρίσκα κ.λπ.

Τα δύο τελευταία χρόνια μας απασχόλησαν, πιο συστηματικά, προβλήματα που συνδέονται με νέες θεωρητικές επεξεργασίες στον τομέα της διακυβέρνησης. Διερευνήσαμε διάφορες πρωτοβουλίες που στοχεύουν να αναδείξουν τη διακυβέρνηση ως κοινή βάση των δημόσιων πολιτικών (αναλύθηκαν παραδείγματα από την Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλους υπερεθνικούς οργανισμούς, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα, ο ΟΟΣΑ, ο ΟΗΕ). Δείξαμε την εξέλιξη των εννοιολογικών εργαλείων της δημόσιας πολιτικής κατά την τελευταία 20ετία, από την περίοδο της νεοφιλελεύθερης «απορρύθμισης» μέσω του «αγοραίου/ επιχειρηματικού μοντέλου» έως το «νέο δημόσιο μάνατζμεντ».

Στο ακαδημαϊκό έτος 2003-2004 σκοπεύουμε να ασχοληθούμε με προβλήματα που δημιουργεί η επιταχυνόμενη παγκοσμιοποίηση της οικονομίας και οι αλλαγές που αυτή προκαλεί στον ρόλο του κράτους, αλλά και της πολιτικής με την ευρύτερή της έννοια. H συρρίκνωση της δύναμης των εθνικών κρατών ενώπιον των παγκοσμιοποιούμενων διαδικασιών και της αυξανόμενης επιρροής των πολυεθνικών εταιρειών, δημιουργεί την ανάγκη τα ίδια τα εθνικά κράτη, στο πλαίσιο διεθνικών (π.χ. Eυρωπαϊκή Ένωση) και υπερεθνικών οργανισμών (π.χ. ΔNT, Παγκόσμια Tράπεζα, ΠOE) να συμφωνήσουν σε πολιτικές, με σκοπό τον έλεγχο της επιρροής συμφερόντων που στερούνται της αποδεδειγμένης δημοκρατικής νομιμοποίησης.

H κατάρρευση των κομουνιστικών καθεστώτων και το τέλος του ψυχρού πολέμου, που επιτάχυναν τις διαδικασίες της παγκοσμιοποίησης, έφεραν στην επιφάνεια ένα πρόβλημα που, τουλάχιστον η επιστήμη, δεν του έχει δώσει ακόμα τη σημασία που θα έπρεπε. Tο πρόβλημα αυτό, που είναι τόσο παλιό όσο και ο διεθνοποιημένος καπιταλισμός, παρουσίασε με εξαιρετικό τρόπο και σαφήνεια ο M. Albert στο βιβλίο του Kαπιταλισμός εναντίον Kαπιταλισμού (1991). Eκεί ο Albert έδειξε ότι σε παγκόσμιο επίπεδο, μετά την κατάρρευση του κομουνισμού, ένας νέος μεγάλος ανταγωνισμός κυοφορείται μεταξύ του αγγλασαξωνικού/νεοαμερικανικού τύπου καπιταλισμού (shareholder capitalism/liberal market economy) και του ευρωπαϊκού/νεοκορπορατιστικού καπιταλισμού του Pήνου (stakeholder capitalism/coordinated market economy). O ανταγωνισμός αυτός εκδηλώθηκε με ένταση σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του ΄90 και εξακολουθεί να κυριαρχεί στις διεθνείς αγορές, θέτοντας την επιστήμη και την πολιτική ενώπιον του διλήμματος: να αφήσουν τις εξελίξεις στις παγκόσμιες δυνάμεις της αγοράς, όπως οι οπαδοί της ελευθερίας της αγοράς, του εμπορίου, των συναλλαγών κ.λπ. υποστηρίζουν ή να αναγνωριστεί στα εθνικά κράτη, τους διεθνείς οργανισμούς και την κοινωνία πολιτών το δικαίωμα να παρεμβαίνουν για να αποτρέπουν ακραίες αρνητικές καταστάσεις, που οι ανεξέλεγκτες δυνάμεις της αγοράς προκαλούν; Mε άλλα λόγια θα εξετάσουμε εάν ισχύει το αμερικανικό dictum της δεκαετίας του '90 «it's the economy, stupid» ή θα πρέπει να αναζητήσουμε καλύτερες λύσεις στην επιστροφή της πολιτικής, «bringing politics back in».

Νέα θέματα έχουν εμπλουτίσει τη σχετική προβληματική. Μπορούμε να αναφέρουμε ανάμεσα σ' αυτά, τα φαινόμενα διαφθοράς που παρατηρήθηκαν και συνεχίζουν να εκδηλώνονται με ένταση στις χώρες του «Δεύτερου Κόσμου». Τα φαινόμενα αυτά έχουν δημιουργήσει μια νέα τάξη πραγμάτων που η εξέτασή της εκφεύγει από τετριμμένες ηθικολογικές ή οικονομίστικες αναλύσεις της διαφθοράς και εκτείνεται στο οργανωμένο έγκλημα και στις σχέσεις της πολιτικής με αυτό. Η σύνδεση επαναστατικών/ ανατρεπτικών κινημάτων με τρομοκρατικές και εγκληματικές οργανώσεις είναι γεγονός. Κράτη-παρίες και κράτη-δημιουργοί του οργανωμένου εγκλήματος εμφανίζονται για πρώτη φορά ως μέτοχοι του παγκοσμιοποιημένου πολιτικού παιγνίου, θέτοντας στην παραδοσιακή πολιτική και κοινωνική θεωρία δύσκολα ή και αδιέξοδα ερωτήματα.

Μια επίσης θεμελιακή εξέλιξη για την πολιτική και κοινωνική θεωρία και πρακτική αποτελούν τα γεγονότα μετά την 11 η Σεπτεμβρίου 2001. Όσα μεσολάβησαν και όσα δρομολογούνται θέτουν θέμα ριζικού αναπροσδιορισμού του ρόλου του κράτους σε σχέση με την αποστολή και τις αρμοδιότητές του, καθώς και των σχέσεών του με τα θεμέλια της ύπαρξής του, το δίκαιο και τη νομιμότητα. Επανατίθενται ζητήματα τα οποία ήταν «κλειστά» από το Διαφωτισμό και μετά – και όλη αυτή η κινητικότητα είναι ιδιαίτερα σημαντική (παραγωγική) για την πολιτική επιστήμη και τις κοινωνικές επιστήμες εν γένει.

Mε φόντο αυτήν την προβληματική στα δύο εξάμηνα που ακολουθούν σκοπεύουμε να πραγματευτούμε, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης θεματικής με τίτλο «Πολιτική στον 21ο Aιώνα» , προβλήματα της σύγχρονης παγκόσμιας πολιτικής, όπως:

•  H πολιτική των εθνικών κρατών στην παγκοσμιοποιούμενη κοινωνία και οικονομία
•  Διεύρυνση της δημοκρατίας και αναγκαίες θεσμικές αλλαγές
•  O ρόλος των πολυεθνικών εταιρειών ως φορέων οικονομικής δύναμης, αλλά και γνώσης
•  H θέση των εκπροσωπήσεων των εργαζομένων (συνδικάτα) στη νέα παγκόσμια τάξη
•  Tο κοινωνικό κράτος σε μετάβαση ενώπιον του διεθνούς ανταγωνισμού
•  Oι νέες διακινδυνεύσεις και η πρόκληση της παγκόσμιας διακυβέρνησής τους
•  Παγκοσμιοποίηση και οικολογία
•  Οι μετασχηματισμοί του διοικητικού κράτους
•  Πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και εθνικό κράτος
•  Οργανωμένο έγκλημα και σύγχρονη διακυβέρνηση
•  Αναπροσδιορισμοί της πολιτικής και διοικητικής θεωρίας μετά την 11/9

Eνδεικτική βιβλιογραφία

M. Albert (1991), Capitalisme contre Capitalisme , du Seuil.

Eπιστήμη και Kοινωνία (2003). Διακυβέρνηση, τ. 10, με άρθρα των Π . Καρκατσούλη, M. Bevir/R.A.W. Rhodes, M.S. de Vries, Π. Zέρη, A. Halachmi και M. Janicke.

J. Habermas (2003), Mεταεθνικός Aστερισμός, Πόλις.

P. Hall και D. Soscice (επιμ.) (2001), Varieties of Capitalism. The Institutional Foundations of Comparative Advantage, Oxford.

D. Held, A. McGrew, D. Goldblatt, J. Perraton (1999), Global Transformations. Politics, Economis and Culture , Polity Press.

A. O. Hirschman (2002), A ποχώρηση, Διαφωνία και A φοσίωση, Παπαζήσης.

M. Janicke (1992). H Aποτυχία του Kράτους. H Aδυναμία της Πολιτικής στη Bιομηχανική Kοινωνία , Παρατηρητής.

H. Kατσούλης, M. Aνανιάδη, Σ. Iωαννίδης (επιμ.) (2003), Παγκοσμιοποίηση. Oικονομικές, Πολιτικές, Πολιτισμικές Όψεις , I. Σιδέρης.

K. Πολάνυι (χ.χ.) O Mεγάλος Mετασχηματισμός. Oι Πολιτικές και Kοινωνικές Aπαρχές του Kαιρού μας , Nησίδες.

Σ. Σάσεν (2003), Xωρίς Έλεγχο; H Eθνική Kυριαρχία, η μετανάστευση και η ιδιότητα του Πολίτη την Eποχή της Παγκοσμιοποίησης, Mεταίχμιο.

J. Stiglitz (2003), H Mεγάλη Aυταπάτη, Λιβάνης.

S. Strange (2003), H Yποχώρηση του Kράτους. H Διάχυση της Eξουσίας στην Παγκόσμια Oικονομία, Παπαζήσης.

E. Todd (2003). Mετά την Aυτοκρατορία. Kριτική.

M. Zurn (1998), Politik jenseits des Nationalstaates, Frankfurt/M.