28: 2011-2012

:


: . '' , , . ' ' Jeffrey Alexander. '', () '' ''. - - , , .

Κατ το δετερο μισ του 20ου αινα η ενασχληση κοινωνιν και ατμων με ζητματα επαναπροσδιορισμο του εαυτο αλλ και της σχσης τους με το παρελθν χει αποτελσει καριο τομα προβληματισμο. Το ενδιαφρον αυτ χει εκφραστε με διαφορετικος τρπους, μεθδους και τεχνικς σε ποικλους τομες και πρακτικς. Στο πλασιο αυτς της γενικτερης προβληματικς εντσσονται και οι σπουδς του τραματος [trauma studies], στη διαμρφωση των οποων χουν συμβλει τσο η κλινικ ψυχολογα σο και η ψυχανλυση (Misztal 2003: 139). Η ανπτυξη της κοινωνιολογικς μελτης του τραματος σχετζεται μεσα με την ανπτυξη του κλδου της μελτης της συλλογικς μνμης.[1] Ο εν λγω κλδος χει αποτελσει να απ τα να σημαντικ ερευνητικ πεδα της κοινωνιολογικς ρευνας τα τελευταα 30 χρνια. Στο κεμενο αυτ κνουμε μια εισαγωγικ παρουσαση της θεωρας του πολιτισμικο τραματος για το ελληνικ κοιν, οριοθετντας την εντς του ευρτερου πλαισου της πολιτισμικς κοινωνιολογας. Επιπλον, γνεται η σγκριση μεταξ ψυχολογικο και πολιτισμικο τραματος, διερευνντας με αυτν τον τρπο τις αλληλεπιδρσεις ανμεσα στην ψυχολογα και την κοινωνιολογα.

Η ανπτυξη του παγκσμιου ενδιαφροντος αναφορικ με το παρελθν σχετζεται με μια σειρ πολιτικν γεγοντων και τελετν μνμης, μως, π.χ. ο εορτασμς της επετεου των 200 ετν απ την Διακρυξη της Αμερικανικς Ανεξαρτησας (1976). Πρα μως απ τις επσημες τελετς (για παρδειγμα, ο ετσιος εορτασμς της επετεου της απβασης των συμμχων στην Νορμανδα εκενος για τα θματα της Χιροσμα και του Ναγκασκι), η μεταπολεμικ περοδος χει συμβλει στην αποσνδεση της ‘επσημης’ εκδοχς της συλλογικς μνμης --πως αυτ προσδιορζεται απ φορες εξουσας--, απ την ‘ανεπσημη’ συλλογικ μνμη, πως αυτ βινεται μεταξ ομδων-φορων του πληθυσμο, οι οποες μπορον να εκφρσουν εκδοχς και ερμηνεες του παρελθντος που βρσκονται σε αντιδιαστολ με τις ‘επσημες’ εκδοχς του. Τα παραδεγματα ττοιας αντιδιαστολς εναι πμπολλα. Στην Ελλδα, για παρδειγμα, η βωση ιστορικν γεγοντων, πως π.χ. ο Εμφλιος, χουν αποτελσει ξαν και ξαν πεδο αντιπαρθεσης μεταξ πολιτικν και κοινωνικν δυνμεων. Στην Πολνια, για δεκαετες, η μνμη της σφαγς του Κατν διαφυλχτηκε εν αντιθσει προς τις επσημες αφηγσεις που ριχναν το φταξιμο στις γερμανικς δυνμεις (και χι στις σοβιετικς, πως ταν η ιστορικ αλθεια).

Εναι πρδηλο, λοιπν, πως η προβληματικ του τραματος σχετζεται μεσα με την ιστορικ κοινωνιολογα και τις εν γνει πολιτισμικς σπουδς (Roudometof 2007). Στον τομα της ιστορας, η επικρατοσα προβληματικ αφορ τη μελτη μιας συναφος ννοιας, αυτς της κληρονομις [heritage], να ευρ πεδο μελτης (Lowenthal 1998). Ειδικτερα, η πολιτιστικ κληρονομι σχετζεται μεσα με τη δημοφιλ στις μρες μας ‘βιομηχανα πολιτιστικς κληρονομας’ [cultural heritage industry], η ποια παζει σημαντικ ρλο στη δημιουργα ενς πολιτιστικο προντος που αποτελε και αντικεμενο εμπορικς εκμετλλευσης --η κουλτορα, λγου χρη, των Ινδινων της Βορεου Αμερικς εναι χαρακτηριστικ περπτωση. Στον ευρωπακ χρο (συμπεριλαμβανομνης της Ελλδας), η πολιτιστικ κληρονομι αποτελε προν στο οποο πολλς φορς στηρζεται μεγλο τμμα της τουριστικς βιομηχανας. Μια απλ ανγνωση των διαφημιστικν εκστρατειν της διας της Ελλδας αλλ και πολλν λλων μεσογειακν χωρν καταδεικνει τον σημανοντα ρλο της πολιτιστικς κληρονομις στην τουριστικ διαφμιση. Η κληρονομι που με αυτν τον τρπο ‘παργεται’ δεν συνιστ φυσικ αυτχθον προν. Αυτ που διατθεται στο διεθνς κοιν μπορε να εναι προν ‘εμπορευματοποησης’ μιας ντως υφιστμενης πολιτιστικς παρδοσης, αλλ πολλς φορς αποτελε μια εξολοκλρου ‘εφερεση’ η οποα παρουσιζεται ως ‘παρδοση’ χωρς μως να εναι ττοια (Urry 1990, cf. McDonald 1976). Λγου χρη, τποτε δεν θεωρεται περισστερο ιταλικ απ τα μακαρνια, παρλο που το διο το προν εισχθη απ την Κνα, η δε περφημη δικ μας ‘ελληνικ σαλτα’ συμπεριλαμβνει την ντομτα, να προν γνωστο στη Μεσγειο πριν απ την ανακλυψη του Νου Κσμου.

Τα παραπνω εναι μερικ κοιντοπα παραδεγματα που καταδεικνουν την περπλοκη σχση που αναπτσσουν ομδες και κοινωνες με το παρελθν, καθς και τις στρατηγικς πολιτιστικς ενσωμτωσης που μεταμορφνουν κτι το αλλτριο σε αναπσπαστο τμμα ενς συγκεκριμνου πολιτισμο. Ο ρλος της μνμης εναι καριος σε αυτς τις διαδικασες, η δε συνολικ προβληματικ αναδεικνει τον κεντρικ ρλο των πολιτιστικν διαδικασιν για τη διαμρφωση της συλλογικς μνμης μιας ομδας.

Η πολιτισμικ κοινωνιολογα και η θεωρα του πολιτισμικο τραματος

Το 2001 οι J. Alexander, R. Eyerman, B. Giesen, N. Smelser & P. Sztompka δημοσευσαν το CulturalTraumaTheoryandApplications, το οποο επανεκδθηκε το 2004 με τον ττλο CulturalTheoryandCollectiveIdentity. Το βιβλο αυτ προκυψε απ τις εργασες ενς ετσιου σεμιναρου που πραγματοποιθηκε το 1999 στο Center for Advanced Studies in the Behavioral Sciences του Πανεπιστημου Stanford, με ττλο ‘Αξες και κοινωνικ διαδικασα’. Το εν λγω Κντρο προσκλεσε κοινωνικος επιστμονες ποικλων ειδικοττων απ’ λο τον κσμο οι οποοι γευμτιζαν κθε μρα αν ομδες και συζητοσαν να συγκεκριμνο θμα. Κοιν συνισταμνη των συζητσεων εκενων υπρξε η ννοια (και η προσδια θεωρα) του πολιτισμικο τραματος, η οποα και πολιτογραφθηκε στο σημασιολογικ πεδο της πολιτισμικς κοινωνιολογας [cultural sociology].

Για να αντιληφθομε τη διασνδεση πολιτισμο [culture/civilization] και μνμης εναι απαρατητο να πομε μερικ γενικ αναφορικ με τη σχση κοινωνιολογας και πολιτισμο.[2] Η κουλτορα πολιτισμς αποτλεσε να πεδο της προβληματικς των κλασικν της κοινωνιολογας: Marx, Weber, Durkheim, Simmel. Απ αυτος ο Marx παιξε βασικ ρλο στην ευρωπακ παρδοση καθς η αντληψ του για τη σχση ‘βσης’ και ‘εποικοδομματος’ χει αποτελσει τον ακρογωνιαο λθο για την ανπτυξη αναρθμητων προσεγγσεων οι οποες αναπαργουν τον βασικ δυσμ του ιστορικο υλισμο. Η συνθης σγχυση των Ευρωπαων μεταξ της ‘κοινωνικς κατασκευς’ [social construction] ενς πολιτιστικο προντος και της απδοσης σε αυτ μιας ‘εππλαστης’ ψευδεπγραφης ταυττητας (τι, δηλαδ, το κοινωνικ κατασκευασμνο πολιτιστικ προν δεν εναι ‘αληθιν’) αποτελε σως την καλτερη απδειξη της τερστιας επιρρος του μαρξισμο στον τρπο με τον οποο προσεγγζουν οι Ευρωπαοι την κοινωνικ πραγματικτητα. Υπρχει, μχρι τις ημρες μας, ολκληρη στρατι ‘προοδευτικν’ ερευνητν οι οποοι εντρυφον στις αποδεξεις εκενες που καταδεικνουν την κοινωνικ κατασκευ στοιχεων της πολιτιστικς παρδοσης των ευρωπακν εθνν προκειμνου τσι να αποδομσουν την ιδα του θνους και της εθνικς ταυττητας. Στην Ελλδα, για παρδειγμα, το ‘κρυφ σχολει’ και η (αλβανικ) φουστανλα αποτελον δο εξχως επιφαν παραδεγματα ττοιας πολιτιστικς κατασκευς. Τι αποδεικνει, μως, η αναγνριση του ‘μυθικο’ χαρακτρα του θρλου, για παρδειγμα, του ‘κρυφο σχολειο’; Μια μλλον απροσδκητη απντηση σε αυτ το ερτημα δνεται με βση το κριο σλγκαν της αμερικανικς κοινωνιολογας, διατυπωμνου απ τον W. I. Thomas (1928): ‘τα γεγοντα που νθρωποι θεωρον αληθιν εναι αληθιν αναφορικ με τις συνπεις τους’. Δηλαδ, η αληθοφνεια ενς θρλου μιας παρδοσης εναι ανεξρτητη απ τη λειτουργα και τη σημασα της στην κοινωνα.

Η διαφορ μεταξ των δο προσεγγσεων εναι τερστια, και σε εππεδο κοινωνικν νοοτροπιν εκφρζεται ανγλυφα στον τρπο με τον οποο Ευρωπαοι και Αμερικανο βλπουν την ννοια, λγου χρη, της ‘παρδοσης’. Εν οι πρτοι τενουν να θεωρον τι η παρδοση εναι κτι το οποο μας δνεται απ το παρελθν και το οποο διατηρομε, οι δετεροι θεωρον σημαντικ να τονζουν τι εμαστε εμες οι διοι οι οποοι ξεκινομε δημιουργομε παραδσεις. Και τα δο εναι ββαια πτυχς της πραγματικτητας. Και εν μερικς παραδσεις τις κληρονομομε απ τους προγνους μας, εμαστε και εμες δημιουργο παραδσεων. Σχεδν λες οι οικογνειες δημιουργον τις δικς τους οικογενειακς παραδσεις (επετεους, γιορτς, τελετουργες). Μλιστα, η παρξη αυτν των παραδσεων εναι καριας σημασας για την επιβωση θεσμν πως, παραδεγματος χρη, αυτο της οικογνειας.

Τα παραπνω εγερουν και να ευρτερο ζτημα στην κατανηση της σχσης πολιτισμο και κοινωνιολογας. Εν η μαρξιστικ παρδοση χει απορροφηθε στο ευρωπακ πολιτισμικ γγνεσθαι, οι προσεγγσεις των λλων τριν κλασικν της κοινωνιολογικς σκψης χουν αφομοιωθε κατ νισο τρπο στον αγγλφωνο δυτικ κσμο. Ο Simmel, το ργο του οποου εστιζεται στη σχση πολιτισμο και νεωτερικτητας, δεν αποτλεσε για πολλς δεκαετες αντικεμενο συστηματικς μελτης, κτι που λλαξε μνον απ τη δεκαετα του 1980 και μετ. Το βασικ εμπδιο υπρξε η απουσα μεταφρσεων των ργων του στα αγγλικ, εμπδιο το οποο εν μρει εξακολουθε να υφσταται μχρι και σμερα. τσι, η κοινωνιολογικ προσγγιση των πολιτιστικν φαινομνων επηρεστηκε πολ περισστερο απ τους λλους δυο κλασικος, τον Weber και τον Durkheim. Στο ργο του Weber, μως, υφσταται μια δισταση ανμεσα στην πολιτικ κοινωνιολογα και την κοινωνιολογα της θρησκεας. Εν η πρτη εστιζει στις εξουσιαστικς σχσεις, η δετερη δνει ουσιαστικ ρλο στις νοοτροπες και στη φση των θρησκευτικν αξιν και αντιλψεων. Στον Durkheim παρατηρεται μια ανλογη δισταση ανμεσα στην αρχικ θετικιστικ προσγγισ του και στις μελτες του πνω στην κοινωνιολογα της θρησκεας. Οτε ο νας οτε ο λλος διατπωσαν ποτ μια γενικτερη σνθεση αυτν των διαφορετικν τους προσεγγσεων αναφορικ με τη διασνδεση πολιτισμο και κοινωνας. Οι νετεροι μελετητς της μεταπολεμικς περιδου, πως, π.χ. οι C. Wright Mills (1956), Barrington Moore (1967), Charles Tilly (1978), Randall Collins (1999) και Michael Mann (1986) ακολοθησαν μια μετα-μαρξιστικ νεο-μαρξιστικ προσγγιση αναφορικ με τον πολιτισμ/κουλτορα. Βλπουν την κουλτορα ως ιδεολογα, να προν διαδικασιν που λαμβνουν χρα στο πλασιο συγκεκριμνων ομδων, κοινωνικν δικτων κ.λπ. Η κουλτορα δεν αποτελε ναν αυτνομο παργοντα ατιο, αλλ μνον να αιτιατ, να αποτλεσμα λλων διαδικασιν. Η κοινωνιολογα του Pierre Bourdieu (1984, Bourdieu & Johnson 1990) αποτελε σως το πλον γνωστ παρδειγμα αυτς της ενοποιημνης θερησης της διασνδεσης κοινωνας και πολιτισμο. Η κοινωνιολογα του πολιτισμο [sociology of culture] αποτλεσε τον ρο ο οποος και κωδικοποησε αυτ τη γενικτερη θερηση.[3] Η δημιουργα του Τομα Κοινωνιολογας του Πολιτισμο [Sociology of Culture Section] στους κλπους της American Sociological Association υπρξε μια καριας σημασας αλλαγ, η οποα βοθησε στη θεσμοθτηση και επιστημονικ καταξωση του κλδου κατ τη δεκαετα του 1980. Η αξηση των δημοσιεσεων και του ενδιαφροντος για θματα πολιτισμο αποτλεσε μια απ τις σημαντικτερες καινοτομες, εστιζοντας το ερευνητικ ενδιαφρον εκατοντδων ερευνητν σε πολιτισμικ φαινμενα (και χι, πως σε παλαιτερες δεκαετες, σε ζητματα πολιτικς κοινωνιολογας κοινωνικς διαστρωμτωσης).

Μχρι τα τλη της δεκαετας του 1980, βασικς στχος της κοινωνιολογας του πολιτισμο ταν να ανακαλψει τι εναι αυτ που δημιουργε νημα/νοματα στην κοινωνικ ζω και να καταδεξει πς οι ιδεατς δομς της κουλτορας κατασκευζονται απ λλες, πιο ‘πραγματικς’ δομς (δηλαδ, υλικς δομς που εναι λιγτερο ‘εφμερες’). Αξζει να προστεθε σε αυτ το σημεο τι η σταδιακ δημοφιλα του μεταμοντερνισμο και, ειδικτερα, του ργου του Michel Foucault, παρλο που επηρασε αποφασιστικ την αλλαγ της οπτικς σε σχση με τη θεματολογα και την ανλυση των κοινωνικν φαινομνων, θετε γενικτερα επιστημολογικ ζητματα αναφορικ με τη δυναττητα των κοινωνικν επιστημν να διατυπνουν γενικ συμπερσματα, με αποτλεσμα τη δυσκολα και καθυστρηση στην πρσληψη του ργου του διου του Foucault στον χρο της κοινωνιολογας (σε αντθεση, π.χ., με την πολ πιο μεση πρσληψ του σε λλους κλδους, πως αυτν των πολιτιστικν σπουδν, της λογοτεχνικς κριτικς κ..).

Απναντι σε αυτ τη θερηση, ο Jeffrey Alexander διατπωσε στις αρχς της δεκαετας του 1990 το λεγμενο ‘ισχυρ πργραμμα’ της πολιτισμικς κοινωνιολογας του οποου κεντρικς στχος υπρξε η ανατροπ της σχσης αιτου και αιτιατο στη συσχτιση κουλτορας και κοινωνας. Η πολιτισμικ κοινωνιολογα του Alexander θεωρε συλλογικ συναισθματα και ιδες ως καριας σημασας για τη συγκρτηση του κοινωνικο. Κοινωνικ κατασκευασμνα υποκεμενα συγκροτον την κοινωνικ θληση ομδων, διαμορφνουν τους καννες λειτουργας οργανισμν, οριοθετον την ηθικ δισταση του νμου και προσδδουν νημα και κνητρο στην τεχνολογα, την οικονομα και την πολεμικ τχνη και τεχνολογα.

Η επιστημολογικ αναγνριση της αυτονομας της κουλτορας, δηλαδ της αυτονομας του πολιτιστικο χρου απ υλικς δομς συνιστ τον ακρογωνιαο λθο του ‘ισχυρο προγρμματος’ του Alexander. Σμερα, μετ απ περπου εκοσι χρνια, η πολιτισμικ κοινωνιολογα αποτελε ναν απ τους πλον καταξιωμνους τομες της κοινωνιολογας, με πλθος ερευνητν να την υπηρετον. Απ το 2007 δε κατκτησε την παγκσμια αναγνρισ της μσω της κδοσης του περιοδικο Cultural Sociology, το οποο αποτελε και επσημο περιοδικ της British Sociological Association. To Κντρο Πολιτισμικς Κοινωνιολογας [Center for Cultural Sociology] στο πανεπιστμιο του Yale (ΗΠΑ) χει δημιουργσει μια διεθν ομδα μελετητν με τα αποτελσματα των ερευνητικν προσπαθειν τους να δημοσιεονται τακτικ σε σειρ βιβλων και συλλογικν ργων απ τον εκδοτικ οκο Paradigm.

Η θεωρα του πολιτισμικο τραματος [cultural trauma theory] εντσσεται στο γενικτερο πλασιο της πολιτισμικς κοινωνιολογας και αποτελε προεξρχον τμμα της. Το πολιτιστικ τραμα γεννιται ταν τα μλη μιας ομδας χουν υποστε να φρικτ γεγονς το οποο αφνει ανεξτηλα σημδια στη συνεδησ τους, σημαδεοντας τις μνμες τους για πντα και αλλζοντας παντοτιν και αμετκλητα τη μελλοντικ τους ταυττητα (Alexander 2003: 85). Η προσγγιση αυτ δνει βρος στην κατασκευ του τραματος μσω κοινωνικν διαδικασιν, το τραμα δηλαδ εναι κτι το οποο ‘κατασκευζεται’ και βινεται ως ττοιο μσω της κοινωνικς του κατασκευς. Και τοτο διτι να βλαπτικ συμβν μαζικς κλμακας (πως, π.χ., νας σεισμς λλη φυσικ καταστροφ) ναι μεν μπορε να επηρεσει τα ανθρπινα πργματα ετε ως ερθισμα ετε με το διευκολνει να παρεμποδζει τις συνθκες ζως (Weber 1978: 7), πλην μως εναι δυνατν να στερεται υποκειμενικο νοματος. Για να αποκτσει νημα πρπει να συνδεθε ως μσο ως σκοπς με τη δομ της κοινωνικς δρσης. Πριν και πνω απ λα, λοιπν, να τραυματικ-τραυματογενς συμβν (ετε πρκειται για φυσικ καταστροφ για κοινωνικ αποδιρθρωση, πως εναι, λγου χρη, νας εμφλιος πλεμος μια κοινωνικο-οικονομικ κρση) απ μνο του δεν αποτελε πολιτισμικ τραμα. Για να γνει πολιτισμικ τραμα πρπει να υποστε μια διαδικασα κοινωνικς νοηματοδτησης, να σημανθε δηλαδ και να γνει κοινωνικς αποδεκτ ως ‘τραμα’. τσι, το πολιτισμικ-κοινωνικ τραμα συνεπγεται τη συνειδητοποηση μιας κοινς θσης, πρπει να ορισθε κοινωνικ ως ττοιο, να επηρεσει τα συστματα αναφορς μιας ολκληρης κοινωνας στω ενς σημαντικο τμματς της, να αλλξει κατεστημνους ρλους, καννες και αφηγσεις. Να λειτουργσει, με λλα λγια, ως ολικ κοινωνικ γεγονς και να μη συνιστ απλς την αθροισματικ κφραση πολλν ατομικν οδυνηρν βιωμτων.[4]

Δεν εναι τυχαο τι ο Alexander (2002, 2003) χρησιμοποησε το Ολοκατωμα ως κατεξοχν παρδειγμα το οποο αναδεικνει τον τρπο με τον οποο να γεγονς μπορε να ερμηνευθε με διαφορετικος τρπους. Η αντιδιαστολ την οποα κνει μεταξ της λεγμενης ‘προοδευτικς’ ερμηνεας του Ολοκαυτματος (που δινε βρος στην προδο που σημειθηκε σε σγκριση με το τραυματικ παρελθν), που ταν δημοφιλς τη δεκαετα του 1950, και της μετπειτα ‘τραγικς ερμηνεας’ του (που το Ολοκατωμα μετατρπηκε σε να παρδειγμα απλυτου ‘κακο’ το οποο οφελουμε να ξορκζουμε διαρκς στε να μην επαναληφθε ποτ) αποτελε χαρακτηριστικ δεγμα της κοινωνικς κατασκευς και των διαφορετικν ερμηνειν που μπορον να αποδοθον στο διο γεγονς. λλωστε, στη μεταπολεμικ περοδο συντελστηκε η ‘παγκοσμιοποηση’ του ιδου του ορισμο του Ολοκαυτματος, απ να ιστορικ συγκεκριμνο γεγονς σε μια εκαμπτη ννοια η οποα εφαρμστηκε με ποικλους βαθμος επιτυχας και σε λλες περιπτσεις γενοκτονιν εθνοκθαρσης (πως, π.χ., η Παλαιστνη η Βοσνα) (Levy & Sznaider 2006).

Η διαδικασα της κοινωνικς κατασκευς του πολιτισμικο τραματος γεφυρνει το χσμα μεταξ γεγοντος και αναπαρστασης μσω της δημιουργας συμβολικν παραστσεων των γεγοντων (παρελθντων, παρντων και μελλοντικν). Αυτς οι παραστσεις αποτελον προτσεις για την κοινωνικ πραγματικτητα, τα ατι της και τις ευθνες συγκεκριμνων ομδων ατμων. Διαγκωνζονται, ρα, ποικλα συμφροντα και ενδιαφροντα, τσο απ τα πνω (ελτ) σο και απ τα κτω (λακς τξεις), καθς η τραυματικ ιδιτητα ενς γεγοντος πρπει αναδρομικ να επικρατσει και να ηγεμονεσει ναντι των εναλλακτικν νοηματοδοτσεν του. Η πολιτισμικ κατασκευ του τραματος ξεκιν με την αιταση για μια πρωταρχικ πληγ πλγμα, την παραβαση μιας ιερς αξας, την ιστρηση ενς τρομακτικο γεγοντος και καταλγει στην απατηση για συναισθηματικ, θεσμικ και συμβολικ αποζημωση και αποπληρωμ της ‘ζημας’ που γινε. Αυτς οι αιτισεις γνονται απ συγκεκριμνες ομδες που εναι φορες αυτν των απαιτσεων και μπορε να χουν τσο υλικ σο και υλα συμφροντα, καθς και να προρχονται απ ποικλα κοινωνικ περιβλλοντα. Οι ομδες αυτς μπορε να εναι διανοομενοι, καλλιτχνες, εκπρσωποι κοινωνικν κινημτων, δημοσιογρφοι, εκπρσωποι εκπαιδευτικν θεσμν, κομμτων, συνδικτων και ποικλων λλων ‘διαχειριστν της ηθικς’.

Η ομδα-φορας απευθνεται προς το κοιν και ‘εξηγε’ την ‘κατσταση’ των πραγμτων (Alexander 2003: 94) με απτερο στχο να το πεσει για το δκαιο των αιτισεν της. Ακολουθε μια συμβολικ ταξινμηση, που εν μια ομδα-φορας εναι αποτελεσματικ, δημιουργε μια να αφγηση ως σημεο αναφορς. Για να γεφυρσει το χσμα μεταξ γεγοντος και αναπαρστασης εναι απαρατητο να δσει πειστικς απαντσεις στα ακλουθα ερωτματα: ποια εναι η φση της οδνης; ποια εναι η φση του θματος και η σχση του θματος με ευρτερα ακροατρια; και τλος, ‘τις πταει;’, δηλαδ, ποιος εναι υπεθυνος για το τραμα και ποιος οφελει να προβε στις ανλογες επανορθωτικς ενργειες; Τα παραπνω λαμβνουν χρα σε θεσμικς αρνες αντιπαραθσεων, πως εναι, για παρδειγμα, η θρησκευτικ αρνα το πεδο της αισθητικς (συμπεριλαμβανμενων και των ΜΜΕ). Εν η αιταση εναι νομικ, ττε αναφερμαστε ενδεχομνως και σε αποφσεις δικαστηρων. Η γνωστ υπθεση Λοζδου, μσω της οποας αναγνωρστηκε απ το Ευρωπακ Δικαστριο Ανθρωπνων Δικαιωμτων στους Ελληνοκπριους το δικαωμα επιστροφς τους στις πατρογονικς εστες απ τις οποες αποκλεσθηκαν μετ την τουρκικ εισβολ του 1974, αποτελε χαρακτηριστικ παρδειγμα που η δικαστικ διαμχη χρησιμοποιεται ως μηχανισμς για την παγκσμια αναγνριση ενς πολιτισμικο τραματος. Σε περπτωση που το τραμα αφορ επιστημονικ ζητματα διαφορς, ττε δημιουργε επιστημονικς αντιπαραθσεις.[5] ρα, για να υπρξει πολιτισμικ τραμα πρπει μια οδυνηρ εμπειρα να αποσπασθε απ τον ατομικ βικοσμο, να μεταφερθε στη δημσια σφαρα, να εξηγηθε, να αναπαρασταθε και να διαμεσολαβηθε απ τον δημσιο λγο.

Εναι πρδηλο τι λα αυτ συνιστον μια εναντιωματικ διαδικασα --το ‘δρμα του τραματος’ [drama trauma] πως χει αποκληθε--, που διεκπεραινεται σε τρα αλληλνδετα εππεδα: το γνωστικ, το συγκινησιακ/συναισθηματικ και το μνημονικ. Εναι μσα απ τη συσχτιση των επιπδων αυτν που μπορε να καταλβει κανες πς τα πολιτισμικ τραματα δεν προκπτουν αφ’ εαυτν και εκ του μηδενς, αλλ συνιστον ιστορικ προντα ρηματικς (ανα)κατασκευς. Κλασικ εναι η περπτωση των τραυματικν καταγωγικν αφηγσεων που αφορον την (ανα)γννηση του θνους: πλεμοι, γενοκτονες, θυσες και απλειες θεμελινουν σχεδν πντα την εθνικ ταυττητα. Πρκειται για μια αλληλοδιαδοχ μνμης και λθης, για την επιλεκτικ διαμρφωση μιας παρδοσης βσει της οποας συγκροτονται συλλογικς ταυττητες (Δεμερτζς 1996: 95-100, Misztal 2003: 37-49, 139-145). τσι, πως χει τονσει και ο Smelser (2004), γεγοντα που σε μα κοινωνα θα αποτελοσαν τραματα σε μια λλη δεν αφνουν ιδιατερα χνη, εντς δε της διας κοινωνας να γεγονς μπορε να αποδειχθε τραυματικ σε μια ορισμνη χρονικ στιγμ, εν σε μια λλη χι.

Η κονστρουξιονιστικ αυτ θεωρα του πολιτισμικο τραματος βρσκεται σε διαδικασα εξλιξης, καθς στην αρχικ της εκδοχ αφνει ανοικτ το ζτημα των κοινωνικν διαδικασιν μσω των οποων εναι δυνατν οι συλλογικτητες να προχωρσουν πραν του τραματος, δηλαδ προς να μετα-τραυματικ μλλον. Συγκεκριμνα, η θεωρα αφνει ανοιχτ λα τα ενδεχμενα. Το Ολοκατωμα στην ‘τραγικ αφγησ’ του μετατρπεται σε να τραμα που στοιχεινει την ανθρωπτητα ‘για το καλ της’. μως, αυτ η ερμηνεα δεν εξαντλε το ζτημα, καθς μας αφνει να στοχαστομε τη διεργασα του πνθους και της ενσωμτωσης της τραυματικς εμπειρας στους μηχανισμος αναπαραγωγς του κοινωνικο συστματος, τσι στε να εκλεψουν να περισταλον τα αρνητικ συναισθματα που τη συνοδεουν. Αποτυχα πνθους εναι ο κριος λγος για τον οποο εξακολουθον τα ιστορικ τραματα να συνεγερουν τους πληθυσμος και να συνδαυλζουν τη βα (Volkan 2004). σο δεν λαμβνουν χρα διαδικασες συλλογικο αναστοχασμο πνω στο υλικ της ιστορικς μνμης, τσο η εκδικητικτητα θα συντηρεται, το αμα των προγνων θα ζητ δικαωση και η ντροπ θα κρβεται κτω απ τον θυμ και το μσος για τον (εθνικ, φυλετικ, εθνοτικ, θρησκευτικ) λλο (Scheff 2000). Η θεωρα του πολιτισμικο τραματος, επομνως, ενχει και τις δο πιθαντητες, τσο αυτ της οριστικς επλυσης του τραματος σο και εκενη της παραγωγς μιας παρδοσης μσους εμπθειας προς τον λλο.

Συσχτιση μεταξ ψυχικο και πολιτισμικο τραματος

Στο CulturalTraumaandCollectiveIdentity, o Neil Smelser (2004) επιχειρε μια πιο σνθετη και ακριβ συσχτιση του ψυχικο και πολιτισμικο τραματος. Κνει εκτεταμνες αναφορς σε φροδικ και λλα ψυχαναλυτικ και ψυχολογικ κεμενα και φροντζει να αποφγει τον ψυχολογικ αναγωγισμ. Μεταξ λλων, ενδιαφρεται να αναδεξει τα κοιν σημεα-γφυρες ανμεσα στο κλινικ/ψυχικ και το πολιτισμικ τραμα. να πρτο σημεο εναι ορισμνοι αμυντικο μηχανισμο αντιμετπισης του τραματος: ρνηση, προβολ, σχηματισμς εξ αντιδρσεως, αποπροσωποποηση.

να ακμη σημεο επαφς του πολιτισμικο με το ψυχικ τραμα εναι τι αμφτερα γεννον και συνοδεονται απ αρνητικ συναισθματα και συγκινσεις. Τρμος, αγωνα, φβος, ντροπ, ταπενωση, θυμς, αηδα και ενοχ εναι ορισμνα απ τα αρνητικ συναισθματα που αναδεονται με τη ρξη του κοινωνικο ιστο και του αξιολογικο πλαισου αναφορς. Ο Smelser (2004: 40), μλιστα, εναι κατηγορηματικς ως προς τη σημασα του συναισθματος στην ανλυση του πολιτισμικο τραματος: ‘εν να πιθαν τραυματογενς συμβν δεν συνοδευτε απ αρνητικ συνασθημα (π.χ. μια εθνικ τραγωδα, μια εθνικ ντροπ, μια εθνικ καταστροφ), δεν μπορε να εκληφθε ως τραυματικ’. Τοτο ισχει τσον αναφορικ με τον κοινωνικ ορισμ του τραματος σο και με την εννοιολογικ του απαρτωση. Η ‘οικουμενικ γλσσα’ των συναισθημτων εναι απαρατητη στη διαπραγμτευση του νοματος ενς τραυματικο γεγοντος. Εν δεν ενεργοποιηθε το ριπδιο των αρνητικν συναισθημτων, να γεγονς δεν μπορε να ορισθε και να εσωτερικευθε ως απειλητικ, καταστροφικ, φθοροποι κ.λπ. Το συνασθημα μως προσφρεται και για κτι λλο, εξσου σημαντικ: εναι η φυλογενετικ και οντογενετικ συνμα γφυρα που συνδει το πολιτισμικ και το ψυχικ τραμα. να πολιτισμικ τραμα επιφρει μεν δραματικς αλλαγς και πλγματα στα συστματα αναφορς και στις πολιτικο-οικονομικς δομς μιας κοινωνας μιας ευρεας κοινωνικς ομδας (νας εμφλιος πλεμος λγου χρη, πως ο ελληνικς), πλην μως εναι τα τομα ως τομα που δχονται την επδραση των αλλαγν αυτν τσι, στε το τραμα του μακρο-επιπδου (πολιτισμικ τραμα) να ξαναμεταφραστε σε ρους μικρο-επιπδου (ψυχικ προσωπικ και κλινικ, δηλαδ, τραμα). Γνωρζουμε, λλωστε, απ την κοινωνιολογα των συγκινσεων [sociology of emotions] τι τα συναισθματα εναι κρκοι που συνδουν το συλλογικ με το ατομικ, τις κοινωνικς δομς με την ατομικ συμπεριφορ (Barbalet 1998: 27).

Ο Smelser επιμνει στην αναλογα μεταξ μηχανισμν μυνας και αντιμετπισης σε αμφτερα τα εδη τραματος. Υπογραμμζει λοιπν τη ‘μετατπιση’ και την ‘προβολ’ αναφορικ με την απδοση ευθνης και την εκλογκευση του τραματος. Ο ηθικς πανικς, η δαιμονοποηση του λλου, οι αποδιοπομπαοι τργοι, τα εξιλαστρια θματα, οι συνωμοτικ εξγηση της ιστορας στην περπτωση των πολιτισμικν τραυμτων εναι μηχανισμο μυνας ομτακτοι με εκενους του ψυχικο τραματος. νας λλος παρμοιος αμυντικς μηχανισμς εναι η διπλ τση ανμνησης (αναβωσης) και επιλησμονς. Για το διο τραυματικ γεγονς, ακριβς διτι συνιστ πεδο επδικων ερμηνειν και νοηματοδοτσεων, απ τη μια μερι εκφρζεται το ατημα ‘να τα αφσουμε πια πσω μας’, απ την λλη, μως, διατυπνεται η προτροπ ‘να διατηρσουμε την ιστορικ μας μνμη’. Κατ’ αναλογα, στις κλινικς περιπτσεις ψυχικν τραυμτων παρατηρεται στο διο τομο αφενς η ρνηση και η αποφυγ (αμνησα, συναισθηματικ παρλυση, απθηση κ.λπ.), αφετρου δε η αναβωση του τραματος μσω καταναγκαστικν επαναλψεων.

πως καταδεικνει η τοποθτηση του Smelser, υπρχουν αρκετ κοιν μεταξ πολιτισμικο και ψυχολογικο τραματος. Υπρχουν κλινικο ψυχολγοι (Ehrenreich 2003), ευασθητοι στις κοινωνιολογικς παραμτρους, οι οποοι δηλνουν τι η αποκλειστικ εσταση στο ατομικ βωμα υποβαθμζει τις κοινωνικς συνπειες του τραυματισμο και παραγνωρζει τις ευρτερες πολιτισμικς παραμτρους που ενδχεται να συμβλλουν στην επολωση (π.χ. κουλτορες της συγγνμης) στη διατρηση του τραματος (π.χ. κουλτορες της εκδκησης). Και τοτο διτι το τραμα της πριμης, τουλχιστον, παιδικς ηλικας, κατ τον Freud, ναι μεν εναι μια διρρηξη του αλεξιδιεγερτικο συστματος, πλην μως συνιστ πντοτε μια αναδρομικ εμπειρα το νημα της οποας κατασκευζεται εκ των υστρων.[6] Τα τραματα αρχικ απωθονται, τελον σε λανθνουσα κατσταση [latency] και κατπιν ανασρονται εφσον και ταν υπρξουν οι κατλληλες συνθκες, οπτε και αποκτον να νημα για το υποκεμενο. Δεν προκπτει λοιπν αυτομτως το ψυχικ τραμα. Εμφανιζμενο ως σμπτωμα (νερωση τραυματικς αιτιολογας) σε μεταγενστερο χρνο, ταν το υποκεμενο ρθει αντιμτωπο με καταστσεις που ενεργοποιον απωθημνα αρνητικ συναισθματα, το ψυχικ τραμα εναι πντοτε μια ανακατασκευ. Το υποκεμενο αισθνεται το τραμα ταν οι συγκυρες της ζως του θσουν τρμα στο α-συμπτωματικ χρονικ διστημα [symptom free interval] και το υποχρεσουν να εκτεθε εκ των υστρων στην ανδευση της αρνητικτητας που αντιπροσωπεει το εκστοτε (και χι απαραιττως πριμο) ναρκισσιστικ πλγμα. Ακριβς ττε εναι που χαλαρνουν οι μηχανισμο μυνας.

πως, λοιπν, το πολιτισμικ, τσι και το ψυχικ τραμα εναι μια μεθστερη εμπειρα, μια ανμνηση και μια ανασυγκρτηση ενς αρνητικο βιματος. Για τον Freud (1986: 317), μλιστα, το ψυχικ τραμα δεν εναι αναγκαστικ προν σωματικς εμπειρας, δεν εναι απαραιττως να συγκεκριμνο συμβν (πως στην περπτωση του πολιτισμικο τραματος)? μπορε κλλιστα να εναι μια εντπωση φαντασωση.

Κτι επσης κοιν στις δο ννοιες εναι η ντονη και ανεξλειπτη επδραση της τραυματικς εμπειρας: το πολιτισμικ τραμα επιφρει αμετκλητες αλλαγς στη συλλογικ μνμη και ταυττητα? το ψυχικ τραμα επιφρει παθογνες επιπτσεις διαρκεας στην ψυχικ οργνωση του υποκειμνου. Δεν εναι μως λες οι αρνητικς και τραυματικς καταστσεις που οδηγον σε τραμα (πολιτισμικ ψυχικ). πως εδαμε, η διαδικασα της κοινωνικς κατασκευς εναι εκενη που μετατρπει επιλεκτικ μια κινδυνδη και επιβλαβ συνθκη σε ‘τραμα’ ως ορσημο της κοινωνικς μνμης και της συλλογικς ταυττητας. Παρομοως, σμφωνα με τον Freud (2003: 85-6), μια τραυματογενς συνθκη μεταστοιχεινεται σε τραμα ταν η ‘ποστητ’ της εναι τση στε το δυναμικ της αρχς της ηδονς να μη μπορε να τη διαχειριστε ταν υπερβανει τις σαδομαζοχιστικς φαντασισεις του υποκειμνου, πως ισχυρζεται μα μελεττρια του ‘τραυματικο’ (Φλωρεντν 1981). Και στις δο περιπτσεις, οι ‘προ-τραυματικς’ συνθκες καθορζουν σε μγιστο βαθμ τον διο τον σχηματισμ του τραματος αλλ και τις μετ-τραυματικς εξελξεις. Εμπειρες καλς μητρτητας, αναπτυγμνο ιδανικ του Εγ, ικαντητα επεξεργασας και ενσωμτωσης εναι ορισμνοι ενδογενες προ-τραυματικο εσωτερικο παργοντες που περιστλλουν τον σχηματισμ του ψυχικο τραματος και επιτρπουν την προσαρμογ του ατμου στο μετα-τραυματικ περιβλλον περιορζοντας τα συμπτματα. Αντιστοχως, το πολιτισμικ τραμα μονμως εγερει το ερτημα: ‘τραμα για ποιον;’. Και τοτο, υπ την ννοια τι η ανισοκατανομ οικονομικο, συμβολικο, κοινωνικο και πολιτικο κεφαλαου επηρεζει --αν δεν καθορζει-- τις ευαισθησες των επιμρους κοινωνικν ομδων απναντι στις τραυματογενες συνθκες.[7] Οτε λοι υφστανται το τραμα ομοειδς και οτε λοι υιοθετον τις διες στρατηγικς αντιμετπισς του (Sztompka 2004: 166-7).

Απ τα σα προηγθηκαν καθσταται σαφς τι ανμεσα στο πολιτισμικ και το ψυχικ τραμα υπρχουν πολλ κοιν στοιχεα: αποτελον εκ των υστρων κατασκευς, συνοδεονται απ αρνητικ συναισθματα, αφνουν μνιμα χνη στη δομ της προσωπικτητας και ενεργοποιον παρμοιους αμυντικος μηχανισμος. Πο γκειται λοιπν η διαφορ τους;

Οι βασικς διαφορς τους εναι τρεις. Η πρτη γκειται στο τι μπορομε να μιλμε για πολιτισμικ τραμα δχως απαραιττως αυτ να χει βιωθε απ λους, αμσως εμμσως (Eyerman 2001:3, 2004: 61, 2004a). Ναι μεν για να υπρξει πολιτισμικ τραμα δεν εναι αναγκαο να το χουν βισει λοι μεσα, ακριβς επειδ ορισμνοι το εγκολπνονται εμμσως απ την επιλεκτικ συλλογικ μνμη, πλην μως δεν προποθτει τι οι πντες εμπλκονται σε αυτ.[8] Εκενο που ουσιαστικ χαρακτηρζει το πολιτισμικ τραμα εναι η διρρηξη του κοινωνικο δεσμο, των συλλογικν πλαισων αναφορς και των μηχανισμν αναπαραγωγς των κοινωνικν υποσυστημτων /και του κοινωνικο συστματος στην ολτητ του. Ακμα και αν κποιοι εξαιρεθον απ τη διαδικασα αυτ, δεν παει το πολιτισμικ τραμα να υπρχει και να παργει μνιμα αποτελσματα. Κτι ττοιο, βεβαως, δεν μπορε να λεχθε οτε κατ’ αναλογα για το ψυχικ τραμα.

Η δετερη διαφορ αφορ τους μηχανισμος θσμισης και υπθαλψης του τραματος. Το κλινικ τραμα συγκροτεται και διακινεται απ τους ενδο-ψυχικος μηχανισμος της απθησης, της ρνησης, της προσαρμογς και της επεξεργασας. Το πολιτισμικ τραμα, αντιθτως, εναι αποτλεσμα ρηματικν (και ως εκ τοτου εξουσιαστικν) μηχανισμν ορισμο/χαρακτηρισμο ενς γεγοντος ως τραυματικο (Smelser 2004: 38-9, Edkins 2003: 44-5). πως προαναφρθηκε, αυτ εναι αποτλεσμα κοινωνικν κινητοποισεων απ αντπαλες ομδες-φορες, οργανικος και παραδοσιακος (κατ Gramsci) διανοομενους και τα ΜΜΕ. λοι αυτο ερζουν ως προς: α) την παρξη του διου του τραυματικο γεγοντος (βλ. τη διαμχη για την αλθεια του Ολοκαυτματος)? β) την ερμηνεα του (ταν, αφνης, τα φυλακισμνα μλη του ΕΑΜ ‘πολιτικο κρατομενοι’ ‘ποινικο’; ταν η σρραξη του 1946-49 ‘εμφλιος’ ‘συμμοριτοπλεμος’;)? και γ) τα αρμζοντα συνοδευτικ συναισθματα (θυμς, λπη, νοσταλγα, ενοχ, ντροπ, αηδα, υπερηφνεια κ.λπ.).

Η τρτη διαφορ γκειται στο τι το ψυχικ τραμα μπορε να μην συνδεται με κποιο συγκεκριμνο γεγονς, αλλ να δομεται γρω απ μα φαντασωση. Αντιθτως, το πολιτισμικ τραμα διαμορφνεται πντα με αναφορ σε κποιο γεγονς του οποου η ακρβεια, η ανμνηση και η σημασα εναι υπ διαπραγμτευση. Το πολιτισμικ τραμα εναι να γεγονς που ναι μεν χει κατασκευασθε νοηματικ, πλην μως υπρξε αντικειμενικ πριν απ οποιαδποτε συμβολικ διαμεσολβηση. Η ‘τχη’ του, ο χαρακτηρισμς του δηλαδ ως τραματος χι εξαρτται απ το ‘καθεστς σηματοδτησης’ των εκστοτε συγκυριν. να παρδειγμα εδ αρκε: στις αρχς Δεκεμβρου του 1938 ο ιαπωνικς στρατς εισβαλε και μσα σε ξι εβδομδες εξολθρεψε 300.000 μαχους Κινζους στην περιοχ Nanking. Η ακρτητα αυτ ταν γνωστ εξαρχς στη διεθν κοιν γνμη και μως ουδποτε κατστη εθνικ ‘τραμα’ για την δια την Κνα την Ιαπωνα ακμα και πανανθρπινο τραμα πως το Ολοκατωμα/γενοκτονα των εβραων.

Ανεξαρττως των συναφειν και των διακρσεων ανμεσα στις δο ννοιες, η θεωρα του πολιτισμικο τραματος χει να ειδικ βρος στην ανλυση των σγχρονων κοινωνιν. χει προταθε ως θεωρα μσου βεληνεκος (Alexander 2004: 24) προκειμνου να απαντσει σε επεγοντα εννοιολογικ και κανονιστικ ερωτματα της ‘κοινωνας της διακινδνευσης’. Διτι δεν εναι φυσικ τυχαο που η θεωρα αυτ αναδεχθηκε τρα, στην υστερο-νεωτερικ κοινωνα της διακινδνευσης (του ετεροπαθος και ακοσιου ρσκου, δηλαδ), στην οποα η κατσταση εκτκτου ανγκης τενει να καταστε φυσιολογικ συνθκη (Beck 1992: 24, 79), υπ την ννοια τι : α) εμπεδνεται βαθμηδν να πρτυπο του υποκειμνου ‘ως-αυτ-που-μπορε-να-τρωθε’ και β) διαρρηγνεται η εμπιστοσνη σε θεσμος και συστματα αναφορς. Ως εκ τοτου, η κοινωνα της διακινδνευσης εναι μια κοινωνα τραυματογενς, μια κοινωνα η αυτο-εικνα της οποας δεν οργαννεται πλον γρω απ το κριο και εν πολλος καθησυχαστικ σημανον ‘προδος’. Ακριβς επειδ ο περ την προδο και την ανπτυξη λγος χει εν πολλος υποκατασταθε απ τον λγο της κρσης, το ‘τραμα’ καθσταται κεντρικ αναφορ των σγχρονων κοινωνιν.[9]

πως και η ‘κρση’, το ‘τραμα’ χει ιατρικ νοηματικ καταγωγ, μως αυτ που μετρει εναι η μεταφορικ του χρση. Επειδ μως το μεταφορικ του νημα εναι υπ συνεχ διαπραγμτευση, απ την ανλυση του πολιτισμικο τραματος μπορε να προκψει μια διφορομενη στση ζως: απ τη μια μερι, το τραμα μπορε να ενεργοποισει τη λογικ της αυτο-εκπληρομενης προφητεας, θυματοποιντας το υποκεμενο και καλλιεργντας μια μοιρολατρικ κουλτορα της διακινδνευσης και της αβοηθησας. πως αναφρει η Edkins (2003: 4), να γεγονς χαρακτηρζεται τραυματικ χι μνον ταν προσβλλει τις δυναττητες των υποκειμνων, αλλ και ταν εκ παραλλλου υπονοε την ρση και την αθτηση των σχσεων εμπιστοσνης.

Απ την λλη μερι, μως, τα πολιτισμικ τραματα εναι δυνατν να διευρνουν το πεδο της κοινωνικς κατανησης και ενσυνασθησης. Η θσμισ τους εμπεριχει αυτομτως τον ορισμ ενς θματος, την απδοση ευθυνν και τον επιμερισμ υλικν και συμβολικν συνεπειν. Τα ισχυρ συναισθματα που συνοδεουν το πολιτισμικ τραμα συνεπγονται τατιση χι μνο των μελν της εσω-ομδας, αλλ και την τατιση του ευρτερου κοινο με τα θματα και τους ζημιωμνους του τραματος. Εδ, βεβαως, καριο (αν και συχν διφορομενο) ρλο παζουν τα μσα ενημρωσης επειδ η διευρυμνη διαθεσιμτητα της φρουσας πληροφορας επιτρπει την ενσυνασθηση με απομακρυσμνους λλους (Thompson 1999: 417κε). Η παρατρηση του πνου των λλων δεν εξυπηρετε πντα τη λογικ του θεματος, δεν γενν πντοτε οιονε-συγκινσεις, συγκινσεις δηλαδ που δεν κινητοποιον, δεν χουν διρκεια και απονεκρνουν τις ευαισθησες μας (Meštrovic 1997). Η διαμεσολαβημνη συμμετοχ στον πνο των λλων (ιδιατερα, μλιστα, ταν το τραμα εναι σφοδρ και δσκολα αντιμετωπσιμο) μπορε να οδηγσει σε νες μορφς κοινωνικς αλληλοεπδρασης (Alexander 2004: 22, 24). Η κθεση σε τραυματικς εικνες μπορε να λειτουργσει ως ‘πρσκληση να στρψουμε την προσοχ μας, να σκεφθομε, να μθουμε, να εξετσουμε τις αιτιολογες που επικαλονται οι κρατοντες για να δικαιολογσουν τον συλλογικ πνο’ (Sontag 2003: 121-2). Το τραμα του μακρινο λλου εναι δυνατν να εγερει την ευθνη για τη ζω και την αξιοπρπει του. Θα λγαμε, μλιστα, τι διευκολνει τη συνντηση μαζ του και κινητοποιε το εδος εκενο του ηθικο μινιμαλισμο για το οποο εχε μιλσει ο Walzer (2003): να ηθικ ελχιστο που δεν εξυπηρετε καννα ιδιατερο συμφρον αλλ ρυθμζει τη συμπεριφορ καθενς με επωφελ για λους τρπο. Αυτ εξλλου δεν ταν το νημα των διεθνν κινητοποισεων κατ του πολμου στο Ιρκ και η αλληλεγγη που εκφρστηκε υπρ των λαν της Νοτιοανατολικς Ασας μετ τον σεισμ της 26/12/2004;

Τι γνεται μως με τα δικ μας ιστορικ τραματα, με τον δικ μας πνο; Πς μπορε η θεωρα του πολιτισμικο τραματος να συμβλει στην κατανηση της εμαυτν [emic] τραυματικς εμπειρας και στην κβασ της (το πεπρωμνο της); Πρα απ τη σχετικοποηση των μεγεθν και των ρων υπ τους οποους διαμορφνεται επιλεκτικ η συλλογικ μνμη και οι ενντιες συλλογικς ταυττητες, πρα, δηλαδ, απ την αποδμηση που ασκε σε πραγμοποιημνες αφηγσεις που ορζουν ποικλα πολιτικ, εθνικ, ιστορικ και λλα τραματα, η θεωρα του πολιτισμικο τραματος μπορε να συμβλει στην κατανηση των δικν μας δεινν αντλντας απ τις συνφειες και χι απ τις διαφορς της απ τις ψυχαναλυτικς θεωρσεις του κλινικο-προσωπικο τραματος. Εδ η κοινωνιολογικ προσγγιση του τραματος πρπει να πρει στα σοβαρ την ψυχαναλυτικ διαπστωση τι η ννοια του τραματος αναφρεται σε μια δυναμικ διαδικασα που περιχει τσο το διο το τραυματικ στοιχεο (τη διρρηξη του ψυχικο ιστο), σο και τη διαδικασα επολωσς του (Κοριας 2004: 63).

[1]Σημεισεις

Για μια εισαγωγ στην προβληματικ, βλ. το συλλογικ ργο των Olick, Vinitzky-Seroussi & Levy (2011).

[2] Για μια εισαγωγ, βλ. Smith (2006). Βλ., επσης, Δεμερτζς (1989).

[3] Για μερικς γενικς καταγραφς της βιβλιογραφας και της ερευνητικς δραστηριτητας του κλδου, βλ., σχετικ, Crane (1994), Long (1997) και, ειδικτερα για την πολιτισμικ κοινωνιολογα, Smith (1998) & Spillman (2001). Αξζει μλιστα να σημειωθε τι η δημιουργα ανλογου Τομα απ την European Sociological Association γινε σχετικ πρσφατα.

[4] πως το υποδηλνει και ο Sztompka (2004: 165-6) ‘τα πολιτισμικ τραματα προκαλονται απ μεζονες κοινωνικς αλλαγς και ενεργοποιονται απ τραυματικς συνθκες και καταστσεις που ερμηνεονται ως απειλητικς, δικες και ανρμοστες’.

[5] Για συγκεκριμνα παραδεγματα, βλ. Alexander 2003: 99.

[6] Δεν εναι τυχαο που στην ψυχαναλυτικ βιβλιογραφα γνεται λγος για ‘αναδρομικ τραμα’ ως το τραμα par excellence. Ορζεται δε ως η αντληψη μιας ειδικς κατστασης προκαλοσα τη θμηση μιας προηγομενης εμπειρας, η οποα σε τρχοντα χρνο γνεται τραυματικ. Πρβλ. J. Sandler (1967). Πρβλ. Lapalnche & Pontalis (1986: 503-7), Αποστολακας (2004), Στεφαντος (2004).

[7] Οι πολιτισμικς τραυματογενες συνθκες διακρνονται σε αναγκαες και ικανς-επιταχυντικς. Οι αλλαγς αυτς πρπει να εναι ξαφνικς, απρσμενες, θεμελιδεις και ολομερες και ως ττοιες γεννον ως επ το πλεστον τρμο, φβο και αγωνα. Ως ικανς και επιταχυντικς συνθκες εναι εκενες που αφορον πιθανς αρνητικς συγκυρες στο εσωτερικ μιας χρας καθς και στο διεθνς περιβλλον, πως και παρελθοσες συναφες εμπειρες.

[8] πως συμβανει με τις επμενες γενις ενς εμφυλου μιας γενοκτονας. Πρβλ. Πλουμπδης (2004), Φλωρεντν (1981), Grubrich-Simitis (2004).

[9] νεκα της θσης που κατχει στον δημσιο λγο/διλογο, το ‘τραμα’ θα μποροσε να εκληφθε ετε ως κεντρικ φαντασιακ σημασα, με την ννοια που χει δσει στον ρο ο Καστοριδης (1978: 492-511), ετε ως να κριο σημανον, με την ννοια με την οποα περιβλλουν τον ρο αυτν σγχρονοι θεωρητικο που συνδυζουν τη λακανικ, κυρως, ψυχανλυση με την κοινωνικ θεωρα (Zizek 1989: 87κε, Laclau 1990: 39-41, 183-4, Λποβατς-Δεμερτζς 1994: 107 114, Stavrakakis 1999: 80-81). Υπ την πρτη ννοια, το ‘τραμα’ καθσταται να παριστνειν δια του οποου η κοινωνα θεσμζει και θεσμζεται χι γενικ και αφηρημνα, αλλ ως συγκεκριμνη κοινωνα (της διακινδνευσης), μσω και βσει του οποου τα τομα διαμορφνονται ως κοινωνικ τομα. Υπ τη δετερη ννοια, το ‘τραμα’ λειτουργε ως να pointdecapiton που οργαννει αναδρομικ το περιεχμενο του λγου (τα αιωρομενα σημανοντα) εγκαλντας και ταυτοποιντας συνμα τα υποκεμενα (ως θματα).

 

Βιβλιογραφικς αναφορς

Alexander, J. (2002). ‘On the Social Construction of Moral Universals: The “Holocaust” from War Crime to Trauma Drama’,European Journal of Social Theory,5 (1): 5-85.
Alexander, J. (2003). The Meanings of Social Life: A Cultural Sociology, New York: Oxford University Press.
Alexander, J., R. Eyerman, B. Giesen, N. Smelser & P. Sztompka (2004). Cultural Trauma and Collective Identity, Berkeley: University of California Press.
Alexander J., (2004). ‘Toward a Theory of Cultural Trauma’, στο J. Alexander et al., Cultural Trauma and Collective Identity, Berkeley: University of California Press.
Αποστολακας, Χ. (2004). ‘Freud-Ferenczi: Σαγνη και τραμα’, Εκ των Υστρων, 12: 37-60.
Barbalet, J. (1998). Emotion, Social Theory, and Social Structure. A Macrosociological Approach, Cambridge: Cambridge University Press.
Beck U. (1992). Risk Society. Towards a New Modernity, London: Sage Publications.
Bourdieu, P. (1984). Distinction, Harvard: Harvard University Press.
Bourdieu, P. & R. Johnson (1990). The Field of Cultural Production. New York: Columbia University Press.
Collins, R. (1999). Macrohistory: Essays in the Sociology of the Long Run, Stanford: Stanford University Press.
Crane, D. (επιμ.) (1994). The Sociology of Culture: Emerging Theoretical Perspectives, London: Wiley-Blackwell.
Δεμερτζς Ν. (1996). ΟΛγοςτουΕθνικισμο. Αμφσημο σημασιολογικ πεδο και σγχρονες τσεις, Αθνα-Κομοτην: εκδ. Αντ. Σκκουλα.
Edkins, J. (2003). Trauma and the Memory Politics, Cambridge: Cambridge University Press.
Ehrenreich, J. (2003). ‘Understanding PTSD: Forgetting “Trauma”’, Journal of Social Issues, 3(1): 15-28.
Eyerman, R. (2001). Cultural Trauma. Slavery and the Formation of African American Identity, Cambridge: Cambridge University Press.
Eyerman, R. (2004). ‘Cultural Trauma. Slavery and the Formation of African American Identity’, στο J. Alexander et al. Cultural Trauma and Collective Identity, Berkeley: University of California Press.
Eyerman, R. (2004). ‘The Past in the Present. Culture and the Transmission of Memory’, Acta Sociologica, 47(2): 159-169.
Freud, S. (2003 [1940]). An Outline of Psychoanalysis, London: Penguin Books.
Freud, S. (1986 [1939]). ‘Moses and Monotheism: Three Essays’, στο The Origins of Religion, The Pelical Freud Library, vol. 13, London: Penguin Books.
Freud, S. (1977). Ψυχολογα των Μαζν και Ανλυση του Εγ, Αθνα: Επκουρος.
Φλωρεντν, Ρ. (1981).‘Συμβολ στην Κατανηση της Επιθετικτητας Παιδιν απ Γονες που επζησαν του Εβρακο Ολοκαυτματος. Συγκριτικ μελτη δο κοινοττων Ελλδας και Ισραλ’, αδημοσευτη Διδακτορικ Διατριβ, ΑΠΘ.
Giddens, A (1984). The Constitution of Society, Cambridge: Polity Press.
Grubrich-Simitis, I. (2004).‘Απ τη συγκεκριμενοποηση στη μεταφορικτητα’, Εκ των Υστρων, 12: 12-30.
Καστοριδης, Κ. (1978). Η Φαντασιακ Θσπιση της Κοινωνας, Αθνα: εκδ. Ρππα.
Κοριας, Γ. (2004). ‘Ο τρσας και ισηται’, Εκ των Υστρων, 12: 61-70.
Laclau, E. (1990). New Reflections on the Revolution of Our Time, London: Verso.
Laplanche, J. & J.-B. Pontalis (1996). Λεξιλγιο της Ψυχανλυσης, Αθνα: Κδρος.
Levy, D. & N. Szneider (2006). The Holocaust and Memory in the Global Age, Philadelphia, PA: Temple University Press.
Long, E. (επιμ.) (1997). From Sociology to Cultural Studies: New Perspectives, London: Wiley-Blackwell.
Lowenthal, D. (1998). The Heritage Crusade and the Spoils of History, Cambridge: Cambridge University Press.
Λποβατς Θ. & Ν. Δεμερτζς (1994). ΔοκμιογιατηνΙδεολογα. νας διλογος της κοινωνικς θεωρας με την ψυχανλυση, Αθνα: εκδ. Οδυσσας.
Mann, M. (1986). The Sources of Social Power, Volume 1: A History of Power from the Beginning to AD 1760, Cambridge: Cambridge University Press.
McDonald, D. (1976). The Tourist: A New Theory of the Leisure Class. Berkeley: University of California Press.
Meštrovic, S. (1997). Postemotional Society, London: Sage Publications.
Mills, C. W. (1956) The Power Elite, New York: Oxford University Press.
Misztal, B. (2003). Theories of Social Remembering, Maidenhead: Open University Press.
Moore, B. (1967). The Social Origins of Dictatorship and Democracy, New York: Beacon.
Olick, J.K., V. Vinitzky-Seroussi & D. Levy (επιμ.) (2011). The Collective Memory Reader, Oxford: Oxford University Press.
Πλουμπδης, Δ. (2004). ‘Ψυχικο τραυματισμο σε παιδι του εμφυλου πολμου στην Ελλδα και η εξλιξ τους μσα στον χρνο’, Εκ των Υστρων, 11: 130-139.
Roudometof, V. (2007). ‘Collective Memory and Cultural Politics: An Introduction’, Journal of Political and Military Sociology, 35(1): 1-16.
Sandler, J. (1967). ‘Trauma, Strein and Development’, στο S. Furst (επιμ.), Psychic Trauma, New York: Basic Books.
Smelser, N. (2004). ‘Psychological Trauma and Cultural Trauma’, στο J. Alexander et al. Cultural Trauma and Collective Identity, Berkeley: University of California Press.
Smith, P. (1998). The New American Cultural Sociology,Cambridge: Cambridge University Press.
Smith, P. (2006). Πολιτισμικ Θεωρα: Μια εισαγωγ, Αθνα: Κριτικ.
Sontag, S. (2003). Παρατηρντας τον Πνο των λλων, Αθνα: εκδ. Scripta.
Spillman, L. (επιμ.) (2001). Cultural Sociology, London: Wiley-Blackwell.
Stavrakakis, Y. (1999).Lacan and the Political, London: Routledge.
Στεφαντος, Γ. (2004). ‘Απ την επαναεγγραφ του παιδικο βιματος στην παγωση της λιβιδινικς ιστορας: το ψυχικ τραμα στην εφηβεα’, Εκ των Υστρων, 12: 71-89.
Sztompka, P. (2004). ‘The Trauma of Social Change. A Case of Postcommunist Societies’, στο J. Alexander et al., Cultural Trauma and Collective Identity, Berkeley: University of California Press.
Tilly, C. (1978). From Mobilization to Revolution, New York: Random House.
Thomas, W.I. (1928). ‘The Behaviour Pattern and the Situation’, Papers and Proceedings of the Twenty-Second Annual Meeting of the American Sociological Society Vol. XXII http://www.www.asanet.org/images/asa/docs/pdf/1927%20Presidential%20Address%20%28William%20Thomas%29.pdf
Thompson, J. (1999). Νεωτερικτητα και Μσα Επικοινωνας, 2η κδ. εισαγ.-επιμ. Ν. Δεμερτζς, Αθνα: εκδ. Παπαζση.
Urry, J. (1990). The Tourist Gaze. London: Sage.
Volkan, V. (2004). Blind Trust. Large Groups and their Leaders in Times of Crisis and Terror. Charlottesville, Virginia: Pitchstone Publishing.
Walzer, M. (2003). Η Ηθικ εντς και εκτς των συνρων, Αθνα: εκδ. Πλις.
Weber, M. (1978). Economy and Society, Vol. I, Berkeley: University of California Press.
Zizek, S. (1989). The Sublime Object of Ideology, London: Verso.