ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ

Στην πραγματικότητα, η διάκριση δημόσιου και ιδιωτικού ανάγεται ιστορικά στην αρχαιότητα. Κατά την περίοδο του Μεσαίωνα και των νεότερων χρόνων, το ερώτημα σχετικά με τις προϋποθέσεις συγκρότησης του ανθρώπου/υποκειμένου, από οντολογική και γνωσιοθεωρητική σκοπιά, θα μπορούσε να ανιχνευθεί με απολύτως εναργή τρόπο στις ποικίλες διοδεύσεις του φιλοσοφικού και θεολογικού λόγου. Η συγκρότηση των ανθρώπων ως ξεχωριστών οντοτήτων/προσωπικοτήτων υπό τη σκέπη της θείας πρόνοιας παρουσιάζεται ως αδιαμφισβήτητη και κυρίαρχη αλήθεια μέχρι την εποχή τουλάχιστον της Θρησκευτικής Μεταρρύθμισης [divine accountability thesis]. Η ανάδυση της αντίθετης εικόνας, του ανθρώπου που ολοκληρώνεται ως άτομο μέσα από τις δικές του επιλογές και το πλέγμα των κοινωνικών σχέσεων  στις οποίες συμμετέχει [integration thesis] είναι υπόθεση των μεταγενέστερων σταδίων της ευρωπαϊκής ιστορίας.

Στη νεότερη πολιτική θεωρία και φιλοσοφία οι ποικίλες εκδοχές του φιλελευθερισμού κατείχαν προεξάρχουσα θέση. Στο πλαίσιο του φιλελευθερισμού αναπτύχθηκαν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τη διάκριση μεταξύ δημόσιου κα ιδιωτικού. Η πρώτη έλκει την καταγωγή της από τον Locke και ουσιαστικά διακρίνει μεταξύ πολιτικού και κοινωνικού. Η δεύτερη εκφράζει τις απόψεις εκείνης της μερίδας των φιλελεύθερων στοχαστών που επηρεάστηκαν από τον ρομαντισμό και κάνει λόγο για τη διαφορά μεταξύ κοινωνικού και προσωπικού. Και στις δύο περιπτώσεις, κεντρική θέση στην αντίστοιχη επιχειρηματολογία κατείχε ο θεσμός της οικογένειας.

Ως προς την πρώτη διάκριση δημόσιου και ιδιωτικού θα πρέπει να σημειωθεί πως αυτή παρέπεμπε στη διάκριση μεταξύ κράτους και κοινωνίας. Η κοινωνία πολιτών θεωρούνταν πως αποτελείται από ελεύθερα άτομα τα οποία δρουν ορθολογικά, έτσι ώστε να επιτύχουν την υλοποίηση των προσωπικών επιδιώξεων και στόχων τους, την πραγμάτωση ενός αγαθού βίου, όπως κι αν ορίζει κάθε ένα από αυτά την έννοια του αγαθού. Απέναντι στην κοινωνία, η λειτουργία του κράτους, περισσότερο ή λιγότερο εκτεταμένη, αφορά την πολιτική προστασία ενός πλέγματος θετικών και αρνητικών ελευθεριών των ατόμων οι οποίες εξασφαλίζουν τους αναγκαίους όρους ώστε τα άτομα να κάνουν πραγματικότητα ένα ορθολογικό πλάνο ζωής, όπως αυτό ορίσθηκε χαρακτηριστικά από τον πρότερο Rawls.

Αξίζει να επισημανθεί πως υπό το πρίσμα της πρώτης αυτής διάκρισης δημόσιου και ιδιωτικού μπορεί να ιδωθεί και ένα μέρος τουλάχιστον των απόψεων που έχουν αναπτυχθεί στους κόλπους του νεότερου ή και πιο πρόσφατου αριστοτελικού πολιτειακού ρεπουμπλικανισμού ο οποίος διεκδικεί τα σκήπτρα ενός είδους προωθημένης πολιτικής θεωρίας. Για τους παλαιότερους αλλά και για τους πιο σύγχρονους νεο-αριστοτελιστές ρεπουμπλικάνους, όπως ο Pettit, η πολιτική συμμετοχή διατηρεί πάντα τον ρόλο του προνομιακού πεδίου του αγαθού βίου ενώ η κοινωνική ζωή είναι το αναγκαίο μέσο για τη διατήρηση της πολιτικής ζωής.

Κατά τη διάρκεια των ίδιων περίπου χρόνων, από τη δεκαετία του 1980 και έπειτα, άρχισε να αναπτύσσεται η φεμινιστική κριτική ενάντια στο σύνολο ουσιαστικά της φιλελεύθερης πολιτικής θεωρίας και φιλοσοφίας. Η κριτική αυτή πήρε πολλές μορφές, από τις περισσότερο φιλελεύθερες ή ριζοσπαστικές εκδοχές της Gilligan και της Okin έως την αγωνιστική οπτική της Mouffe. Η αφόρμηση της φεμινιστικής κριτικής ήταν η θέση που επιφύλασσε ο φιλελευθερισμός στη γυναίκα και τα παιδιά, στον θεσμό της οικογένειας, αλλά και οι απόψεις που αναπτύχθηκαν πολλές φορές στους κόλπους του για το ζήτημα της ισότητας των φύλων. Οι φεμινιστικές θεωρήσεις κατέδειξαν πως σε πλείστες όσες περιπτώσεις λάνθανε μια διάκριση μεταξύ του οικιακού κόσμου και του ανδρικού δημόσιου κόσμου. Η θέση που πήρανσε αυτή τη διαμάχη οι πιο σύγχρονοι ρεπουμπλικάνοι θεωρητικοί δεν ήταν πάντα απολύτως σαφής.

Ως προς τη δεύτερη διάκριση δημόσιου και ιδιωτικού για την οποία έγινε λόγος προηγουμένως θα πρέπει να αναφερθεί πως αυτή επικέντρωσε την προσοχή της στο δικαίωμα στον ιδιωτικό βίο. Αν για τους κλασικούς φιλελευθέρους η κοινωνία αποτελεί τη βασική σφαίρα της προσωπικής ελευθερίας, οι ρομαντικοί τόνισαν απεναντίας τις επιπτώσεις που έχουν οι κοινωνικές συμβατικότητες και η συμμόρφωση στους κανόνες του κοινωνικού παιγνίου στην ατομικότητα, στην αυθεντική προσωπικότητα κάθε ατόμου. Φαίνεται πως ακόμη και ο σύγχρονος φιλελευθερισμός σε αρκετές περιπτώσεις δεν εξασφάλισε ένα πεδίο ιδιωτικής σφαίρας [private sphere] στο οποίο να μπορούν να καταφύγουν [privacy] τα άτομα ώστε να έχουν προσωπική ιδιωτική ζωή [private life] και να προβούν εκεί σε όποιες επιλογές θέλουν κατά περίπτωση, μακράν όσων ορίζονται από μια έννοια εύτακτης κοινωνικής ζωής. Ενδεικτικά είναι τα ζητήματα της έκτρωσης, της μορφής της οικογένειας, των γάμων μεταξύ ομοφυλόφιλων ζευγαριών κ.ο.κ.

Όσο ελκυστικό και αν παρουσιάζεται αυτό το ιδιωτικό πεδίο ελευθερίας και αυθεντικότητας, δεν μπορεί να αποκλεισθεί το ενδεχόμενο εντός αυτού να συμβαίνουν κατάφωρες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αλλά και της ίδιας της έννοιας του προσώπου/ηθικού δράστη, όπως αυτή ορίσθηκε στο διάβα της κοινής ανθρώπινης ιστορίας. Είναι χαρακτηριστικά τα όσα αναφέρει για την περίπτωση αυτή ο ύστερος Rawls, της περιόδου μετά και τον Πολιτικό Φιλελευθερισμό: «Αν η ιδιωτική σφαίρα υποτίθεται ότι συγκροτεί τον χώρο που εξαιρείται από τη δικαιοσύνη, τότε τέτοιο πράγμα δεν υπάρχει», διότι τα «ίσα δικαιώματα των γυναικών και τα θεμελιώδη δικαιώματα των παιδιών τους ως μελλοντικών πολιτών είναι αναπαλλοτρίωτα και τους προστατεύουν οπουδήποτε και αν βρίσκονται».

Ας κάνουμε όμως ένα χρονικό βήμα πίσω. Πέρα από οποιαδήποτε τυπική διάκριση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, μπορεί σχετικώς εύκολα να διακρίνει κανείς πως τίθεται ουσιαστικά το φιλοσοφικό δίλημμα για τη φύση του ατόμου-πολίτη: είναι η φύση της πολιτότητάς μας κατ’ ανάγκη δυϊστική, εν μέρει δηλαδή ιδιωτική και εν μέρει δημόσια, ή η φύση μας ως ατόμων-πολιτών είναι αξεδιάλυτα κοινωνική, συγκροτείται ως τέτοια μέσα στα κοινωνικά σύνολα στα οποία ζούμε;

Προς στιγμήν, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, φάνηκε πως οι απόψεις που ανέπτυξε ο Rorty στο βιβλίο του Contingency, Irony and Solidarity (1989)πρόσφεραν μια νέα οπτική στο πλαίσιο μιας ευρύτερης φιλελεύθερης θεώρησης. Σχετικώς όμως σύντομα οι κοινοτιστές, όπως ο Sandel (1996), κατέδειξαν πως το φιλελεύθερο ειρωνικό υποκείμενο/άτομο [liberal private ironist], για το οποίο έκανε λόγο ο Rorty, αν και φαίνεται πως σπάει τα δεσμά της παραδοσιοκρατίας και των κοινωνικών συμβάσεων, ώστε να κινηθεί από μόνο του ελεύθερα, κατατείνει ουσιαστικά να εξελιχθεί σε ένα ναρκισσιστικό υποκείμενο, εγκλωβισμένο στις υποκειμενικές αισθητικές του επιλογές και παραγνωρίζοντας τους υλικούς και κοινωνικούς όρους της ίδιας του της ύπαρξης, ακόμη-ακόμη και την κοινωνική υφή των γλωσσικών κωδίκων που χρησιμοποιεί κατά την επικοινωνία με τους συνανθρώπους του.

Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η χρονική σύμπτωση παρόμοιων θεωρητικών αναπτύξεων στον χώρο της κοινωνικής θεωρίας. Απέναντι στους μεταμοντέρνους θεωρητικούς της αισθητικότητας και του υποκειμενισμού, κριτικοί στοχαστές, όπως ο Bauman, επισήμαιναν την κρισιμότητα της διάρρηξης των δεσμών μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού ή την τυραννία του ιδιωτικού επί του δημοσίου, για να θυμηθούμε και τον όρο που χρησιμοποίησε ο Senett. Κατά τον Bauman, μάλιστα, το ζητούμενο στις σύγχρονες συνθήκες δεν είναι πλέον ούτε η γεφύρωση ούτε η εξισορρόπηση μεταξύ των σφαιρών του δημόσιου και του ιδιωτικού αλλά η δημιουργία μιας υβριδικής αγοράς --βλ. In Search of Politics (1999) και Wasted Lives (2004). Σε αυτού του είδους την αγορά όχι μόνο περιέχονται το δημόσιο και το ιδιωτικό, αλλά τα άτομα θα μπορέσουν να υπερβούν τις κατακερματισμένες και διάσπαρτες ατομικότητές τους, την υποκειμενικότητα στην οποία είναι φυλακισμένα, όπως είχε επισημάνει, υπό μία έννοια, η Arendt ήδη από την εποχή της Ανθρώπινης Κατάστασης (1958).

Θα μπορούσε να ανιχνεύσει κανείς κάποια συνάφεια μεταξύ αυτών των θέσεων και εκείνων που ανέπτυξε περίπου την ίδια περίοδο ο ύστερος Rawls --βλ. Πολιτικός Φιλελευθερισμός (1993) αλλά και ‘The Idea of Public Reason Revisited’ (1997). Αναφερόμαστε εδώ ειδικότερα στην έννοια του δημόσιου λόγου, στις ηθικές-πολιτικές αρετές που αυτός προϋποθέτει: φιλικότητα, προσήνεια, αμοιβαιότητα, εμπιστοσύνη αλλά και στις έννοιες της διαδικαστικής δικαιοσύνης και της ανακλαστικής-συλλογιστικής ισορροπίας, τις οποίες αυτές οι αρετές/αξίες του κοινωνικού, κοινού μας βίου μπορούν να θεμελιώσουν (βλ. παρόμοιες αναπτύξεις και στο έργο θεωρητικών όπως ο Habermas ή ο Hampshire). Με την καντιανής προέλευσης επιχειρηματολογία του περί δημόσιου λόγου, ο Rawls επιχείρησε να βρει μια φιλοσοφική και πολιτική διέξοδο ανάμεσα στον πλουραλισμό αλλά και την ακραία εξατομίκευση των σύγχρονων φιλελεύθερων κοινωνιών. Η ρωλσιανή επιχειρηματολογία για την έννοια του δημόσιου λόγου είχε διττό στόχο. Αφενός να αποτελέσει το πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου θα ήταν δυνατός ο διάλογος μεταξύ ατόμων και ομάδων που πρεσβεύουν διαφορετικές φιλοσοφικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις, αφετέρου να αποτελέσει ένα είδος θεωρητικής υπέρβασης της χομπσιανής θεώρησης της κοινωνικής μας συνύπαρξης αλλά και του περφεξιονισμού τύπου Mill. Μπορεί κανείς να αντιληφθεί καλύτερα την προβληματική του Rawls αν λάβει υπόψη του τις ακόλουθες παραμέτρους. Τα ηθικο-πρακτικά ζητήματα που εγείρονται στη σύγχρονη πραγματικότητα καθιστούν αναγκαία μια επικαλύπτουσα συναίνεση σε κοινωνικό, εθνικό αλλά και διεθνές επίπεδο. Σε αυτές τις συνθήκες η χομπσιανή εικόνα των απολύτως εγωιστικών υποκειμένων φαίνεται να μην είναι λειτουργική. Παρόμοιο θεωρητικό και πρακτικό έλλειμμα μπορεί να διαπιστώσει κανείς και για τον περφεξιονισμό στον οποίο έγινε αναφορά προηγουμένως.

Ο περφεξιονισμός για τον οποίο γίνεται λόγος σχετίζεται με τη φιλελεύθερη ηθική και το ιδανικό/υπέρτατη αξία που προάρχει σε αυτή. Αναφερόμαστε ασφαλώς στο ιδανικό ανάπτυξης του ανθρώπου ως αυτόνομης οντότητας. Η ανάπτυξη μιας τέτοιας οντότητας προϋποθέτει την ισόρροπη καλλιέργεια όλων των πτυχών, των δεξιοτήτων, των στάσεων ζωής που συγκροτούν τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα κάθε ατόμου ξεχωριστά. Ο περφεξιονισμός αυτού του είδους προσκρούει στις αντιλήψεις περί ηθικού πλουραλισμού ή και σχετικισμού, αντιλήψεις ευρέως διαδεδομένες στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες.

Ορμώμενος από την καντιανή οπτική περί κοινωνικού συμβολαίου αλλά και την παραδοχή ενός λογικού πλουραλισμού, ο Rawls επιχείρησε να δείξει από μια πραγματιστική σκοπιά πως τα άτομα των σύγχρονων κοινωνιών μπορούν να καταλήξουν σε κοινά αποδεκτές, δημόσιες αρχές διαδικαστικής τουλάχιστον δικαιοσύνης, ακόμη και αν εκκινούν από διαφορετικές φιλοσοφικές, θρησκευτικές αλλά και προσωπικές αφετηρίες, από διαφορετικές απόψεις για το περιεχόμενο των εννοιών του αγαθού και της αυτονομίας.Η διαβουλευτική διαδικασία με βάση την οποία τα άτομα μπορούν να καταλήξουν σε τέτοιας λογής κανόνες διαδικαστικής δικαιοσύνης είναι πρωτίστως μια δημόσια-πολιτική διαδικασία. Είναι μια διαδικασία που δίνει ξεχωριστό νόημα στον ανθρώπινο βίο, κάτι για το οποίο πρωτομίλησε η Arendt ήδη από την εποχή της Ανθρώπινης Κατάστασης.

Η διάκριση πάλι δημόσιου και ιδιωτικού στη μεταμοντέρνα μεσοποιημένη συνθήκη θα μπορούσε να ιδωθεί και στο ακόλουθο πλαίσιο. Η ολοένα και μεγαλύτερη παρέμβαση της τηλεόρασης ως μέσου και ως θεσμού στη λειτουργία του πολιτικού συστήματος, στον έλεγχο της ασκούμενης πολιτικής και την αντιπροσώπευση συλλογικών συμφερόντων, συνεπάγεται μια προϊούσα μεσοποίηση του Πολιτικού. Τουτέστιν, το Πολιτικό θεσμίζεται, μεταξύ άλλων, από, εντός και επί του μέσου: τηλεόραση. Η έκταση και το βάθος το φαινομένου αυτού ποικίλει από κοινωνία σε κοινωνία και εξαρτάται από τις ιδιαιτερότητες της εκάστοτε πολιτικής και δημοσιογραφικής κουλτούρας. Η δεσπόζουσα όμως τάση που παρατηρείται στις περισσότερες δυτικές, και όχι μόνο, χώρες είναι η αναδιάταξη των ορίων και του περιεχομένου της σχέσης δημόσιου και ιδιωτικού. Ενώ στο πλαίσιο της νεωτερικής αντίληψης του Πολιτικού το δημόσιο αφορούσε το κοινό συλλογικό κτήμα όλων στο οποίο επιτρέπεται η πρόσβαση, η οποία διέπεται από κανονιστικές και ηθικές ρυθμίσεις (δημοσιότητα, έλεγχος, υπευθυνότητα), στο πλαίσιο της μετανεωτερικής κοινωνίας του ενημερω-διασκεδαστικού θεάματος εκείνο που προβάλλεται και δημοσιοποιείται είναι το ιδιωτικό και το επιμέρους.

Η αναδιάταξη έγκειται στο ότι η τήρηση του δικαιώματος της ιδιωτικότητας και του ατομικού απόρρητου υποχωρεί υπέρ μιας πανταχόθεν διεκδικούμενης ‘διαφάνειας’, της αξίωσης του κοινού ‘να ξέρει την αλήθεια’. Άνευ όρων και ορίων, το ιδιωτικό απόρρητο εκτίθεται στη δημοσιότητα, νοούμενη ως απλή ορατότητα. Έτσι, το δημόσιο εκκενώνεται από το κοινωνικό και δεσμευτικό του περιεχόμενο, υποκαθίσταται από και μεταστοιχειώνεται σε ένα ασυνάρτητο μωσαϊκό ατομικών υποπεριπτώσεων. Μετατρέπεται σε αθροιστική προέκταση του ιδιωτικού και υπακούει στην ανάγκη της απλής περιέργειας. Κατά συνέπεια, η μεν ιδιότητα του πολίτη φαίνεται να πραγματώνεται από την εθελούσια κατάλυση της ιδιωτικής του ζωής (βλ., για παράδειγμα, τα reality shows), η δε δραστηριότητα των πολιτικών καθορίζεται και περιστέλλεται από την έκθεσή τους στο τηλεοπτικό μέσο.

Με την προϊούσα απαξίωση της ιδιωτικότητας και του προσωπικού απόρρητου, επιβάλλεται ένας ιδιότυπος ολοκληρωτισμός: το ιδιωτικό εισβάλλει και καταλαμβάνει τον δημόσιο χώρο. Ενώ στην κλασική νεωτερικότητα ο τρόπος πολιτικής κυριαρχίας στηριζόταν στο Πανοπτικό, με την έννοια της επιτηρητικής εισβολής του δημόσιου στον ιδιωτικό χώρο, στην ύστερη νεωτερικότητα το Συνοπτικό [synopticon] αλλάζει τον τρόπο πολιτικής κυριαρχίας: είναι το ιδιωτικό, με την έννοια του ατομικού, που εισβάλλει στον δημόσιο χώρο. Όπως παραστατικά το έχει περιγράψει ο Postman, στην εποχή της κοινωνίας του θεάματος, ο ‘Μεγάλος Αδελφός’ του Orwell αντικαθίσταται από τον ‘Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο’ του Huxley.

Η νέα αυτή συνθήκη συνεπάγεται μια ανελευθερία χωρίς καταπίεση. Αν παλαιότερα η ανελευθερία με καταπίεση ήταν αποτέλεσμα της άλωσης του ιδιωτικού από το δημόσιο --κλασικός ολοκληρωτισμός--, η σημερινή ανελευθερία χωρίς καταπίεση προκύπτει από την άλωση του δημόσιου από το ιδιωτικό --νεο-ολοκληρωτισμός. Η μεσοποίηση του Πολιτικού οδηγεί βαθμηδόν στην προσωποποίηση και τη θεαματοποίησή του. Ως εκ τούτου, τα ουσιώδη ζητήματα εξουσίας παραμένουν κατά βάση έξω από κάθε δημόσια διαβούλευση. Γι’ αυτό, άλλωστε, δεν αμφισβητείται σοβαρά η ιδεολογία της αγοράς σήμερα.

Εδώ εμπίπτει και η ακατάσχετη ενασχόληση των δημοσιογράφων με τη σκανδαλοθηρία και η εκ συστήματος ασάφεια της τηλεοπτικής ειδησεογραφικής ενημέρωσης. Ο συνδυασμός τους επιφέρει μια ιδιότυπη ηθική αμετροέπεια καθώς και έναν εκχυδαϊσμό του πολιτικού λόγου. Ο ‘κανιβαλιστικός’ τρόπος με τον οποίο κατά τη διετία 1987-89 επιβλήθηκε η απορύθμιση του ραδιοτηλεοπτικού πεδίου στην Ελλάδα, για τον οποίο φέρει ευθύνη και η Αριστερά, επέφερε μια ραγδαία τηλεοπτικοποίηση του πολιτικού λόγου μέσω του ενημερω-διασκεδαστικού στιλ ενημέρωσης. Σε μια κοινωνία όπου, ούτως ή άλλως, λόγω του πελατειακού κρατοκεντρισμού, η παράδοση της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας δεν έχει βαθιές ρίζες, η ταχύτατη υποκατάσταση της προφορικής δημόσιας κουλτούρας από την τηλεοπτική, δίχως την ιστορική διαμεσολάβηση του έντυπου δημόσιου, επέτεινε τις προϋπάρχουσες τάσεις αρνητισμού και πολιτικής δυσαρέσκειας. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, που η ελληνική τηλεόραση φαίνεται να διεκτραγωδεί την κρίση αντιπροσώπευσης και διοικητικής πηδαλιούχησης και, ταυτόχρονα, να ομιλεί περί αυτής με γλώσσα που την υποδαυλίζει: το ‘χαλαρό’, ‘προσωπικό’ και ‘ανθρώπινο’ στιλ της αισθητικοποιημένης πολιτικής ειδησεογραφίας.

Η σύμμειξη ιδιωτικού και δημόσιου, που εκ των πραγμάτων επιφέρει η τηλεόραση ως μέσο και ως εμπορευματικός θεσμός, υπερπροσδιορίζεται από την υβριδική σχέση δημοσιότητας και ιδιωτικότητας που ανέκαθεν διακατέχει την ελληνική πολιτική κουλτούρα. Έτσι λίγα μόνο και ανίσχυρα αναχώματα υψώνονται απέναντι στη χειραγωγική και προπαγανδιστική δύναμη της τηλεοπτικής εικόνας.

Ο θεματικός πυρήνας του ανά χείρας τεύχους της Επιστήμης και Κοινωνίας επιλαμβάνεται των περισσότερων εκ των ζητημάτων αυτών. Εκτός των τεσσάρων κειμένων του θεματικού πυρήνα φιλοξενείται ένα κατατοπιστικό βιβλιοκριτικό δοκίμιο για τη διάκριση/σχέση δημόσιου-ιδιωτικού καθώς και μία βιβλιοκριτική συναφούς θεματολογίας.

Η Χριστίνα Ακριβοπούλου κατανοεί τη σχέση ιδιωτικού και δημόσιου όχι ως μια απόλυτη διχοτόμηση αλλά ως ένα είδος συνθετικής αντίθεσης. Η ιδιωτικότητα ως οικειότητα και ετερότητα είναι το θεμέλιο για την ύπαρξη της δημόσιας σφαίρας, αλλά και το αντίστροφο. Συνεπώς, η σχέση αυτή αποτελεί αδιαμφισβήτητη προϋπόθεση κοινωνικής επικοινωνίας. Εξετάζοντας φιλοσοφικές και δικαιϊκές απόψεις, η συγγραφέας --στο άρθρο με τίτλο: ‘Η ιδιωτικότητα του προσώπου μέσα από τη συνθετική αντίθεση δημόσιου-ιδιωτικού’-- υιοθετεί την άποψη ότι δεν αρκεί μια στερητική προσέγγιση της ιδιωτικότητας για την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων. Απεναντίας, θεωρεί ότι βέλτιστη λύση είναι μια ανασυγκροτητική προσέγγιση που θα λαμβάνει υπόψη τις συγκεκριμένες συνθήκες θέσμισης της ιδιωτικότητας, συνθήκες οι οποίες, όπως διαπιστώνει, αποτυπώνονται καλύτερα, στα σύγχρονα περιβάλλοντα, σε τρεις περιοχές: τον οίκο, την οικογένεια και το σώμα. Ο οίκος αναλύεται σε τρεις αλληλένδετες διαστάσεις: (α) ως άσυλο, (β) ως πεδίο προσωπικής ανάπτυξης και (γ) ως χώρος οικειότητας. Η οικογένεια κατανοείται μεν ως πλαίσιο προστασίας και ανάπτυξης της ιδιωτικότητας, πλην όμως όχι με απόλυτους όρους στον βαθμό που η εσωτερική της δομή μπορεί να λειτουργεί καταπιεστικά για τα μέλη της και να μην συμβάλλει στην προαγωγή της προσωπικότητάς τους. Το σώμα δεν κατανοείται με ‘ιδιοκτησιακούς’ όρους, αλλά ως αμυντικό κέλυφος της φυσικής και πνευματικής διάστασης του εαυτού. Γενικά, η προσέγγιση του άρθρου κατατείνει στην κατοχύρωση τόσο της ιδιωτικής όσο δημόσιας αυτονομίας του ατόμου.

Εκκινώντας από τις θεωρητικές αναλύσεις των Thompson, Sennett, Bauman και Garnham, ο Ηλίας Αθανασιάδης, στο άρθρο του ‘Οι αναπαραστάσεις του ιδιωτικού στα ΜΜΕ’, επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο αναπαρίσταται το ιδιωτικό και η ιδιωτική ζωή στα σύγχρονα ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας, τα οποία ούτως ή άλλως έχουν συμβάλει στην αναδιάταξη των ορίων του ιδιωτικού και του δημόσιου στο πλαίσιο της ύστερης νεωτερικότητας. Ο συγγραφέας επιλέγει ως προνομιακό αναλυτικό πεδίο τα μεσοποιημένα σκάνδαλα, τα σκάνδαλα δηλαδή που αφορούν δημόσια πρόσωπα και τα οποία συγκεντρώνουν την προσοχή των μέσων, κατά κανόνα προϊόντα της αποκαλυπτικής δημοσιογραφίας. Το εμπειρικό του υλικό περιέχει ερωτικά, οικονομικά και πολιτικά σκάνδαλα σταχυολογημένα από την ελληνική δημόσια ζωή, στη δε ανάλυσή του συνδυάζει επικοινωνιακές και δικαιακές προσεγγίσεις. Το βασικό συμπέρασμα είναι διττό: από τη μία μεριά, η διεύρυνση της ορατότητας, σε συνάρτηση με τις νέες επικοινωνιακές δεξιότητες του κοινού (χρήση κινητών τηλεφώνων τέταρτης γενιάς κ.λπ.), την επίταση της θεαματοποίησης και την άνοδο του λαϊκισμού, αποτυπώνεται στα ΜΜΕ με έναν έντονο ηθικισμό· από την άλλη, η απαραίτητη ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία της έκφρασης και στην ανάγκη της προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων (δικαίωμα στην ιδιωτικότητα) από πιθανές προσβολές εκ μέρους των ΜΜΕ αποτελεί και θα εξακολουθεί να αποτελεί ένα καθοριστικής σημασίας ανοικτό ιδεολογικοπολιτικό και θεσμικό ζήτημα.

Στο άρθρο της ‘Using the Master’s Tools: How the Law Reshapes Gender Boundaries in the Public-Private Sphere’, η Ασπασία Τσαούση τονίζει ότι η διασύνδεση φύλου και νόμου παράγει ένα συνεχές που σπάει τα στεγανά ανάμεσα σε δημόσιο και ιδιωτικό χώρο διότι, μέσω των νομικών μηχανισμών, διευκολύνονται κοινωνικές αλλαγές από τις οποίες μειονεκτούσες ομάδες, όπως οι γυναίκες, κατακτούν δικαιώματα και νέες θέσεις στη δημόσια σφαίρα. Με την αναδιάταξη των ορίων ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο ενεργοποιούνται ρυθμίσεις αναφορικά με τη γυναικεία απασχόληση, την ενδο-οικογενειακή βία, το δικαίωμα στην έκτρωση κ.ο.κ. Η συγγραφέας κατανοεί πως τα ζητήματα αυτά, στο πλαίσιο των διαδικασιών της παγκοσμιοποίησης, αντιμετωπίζονται διαφορετικά από κοινωνία σε κοινωνία. Έτσι, ενώ στις δυτικές χώρες τίθεται πλέον μετ’ επιτάσεως η ατζέντα του τρίτου φεμινιστικού κινήματος (υπεράσπιση γυναικείας εξατομίκευσης), σε αναπτυσσόμενες χώρες, όπως π.χ. το Ιράν, το γυναικείο ζήτημα και η συνακόλουθη εναλλακτική θέσμιση των σχέσεων δημόσιου-ιδιωτικού τίθενται υπό τους όρους του δεύτερου φεμινιστικού κύματος (συλλογικός ακτιβισμός). Το κείμενο διαπνέεται από αισιοδοξία, καθώς εκφράζει την άποψη πως, από τη δεκαετία του 1990 και μετά, παρά τα εμπόδια και τις ποικίλες παλινδρομήσεις (που αφορούν μεταξύ άλλων τη διάσταση ανάμεσα στον νόμο και την εφαρμογή του), σε παγκόσμια κλίμακα σημειώνονται θετικές αλλαγές στα δικαιώματα των γυναικών τα οποία μπορούν έτι περαιτέρω να ενισχυθούν εμπράκτως με τη δημιουργία δικτύων αλληλεγγύης και ενσυναίσθησης.

Έχοντας ως θεωρητική βάση τον αποδομισμό και τη λακανική πολιτική και κοινωνική θεωρία, η Ελπίδα Καραμπά αναλύει τη δημόσια τέχνη και την τέχνη αρχείου ως δημοκρατική δημόσια τέχνη. Η δημόσια τέχνη, όπως κατανοείται σήμερα, δεν περιορίζεται σε έργα που προορίζονται και εκτελούνται με σκοπό να εκτεθούν σε ένα φυσικό προσβάσιμο δημόσιο χώρο. Στο άρθρο της ‘Το αρχείο ως δημοκρατική δημόσια τέχνη. Μια θεσμίζουσα πρακτική’, αναφέρεται σε έργα που συμβάλλουν στη δημιουργία δημόσιου πεδίου, με την έννοια της δημόσιας σφαίρας, στη δημιουργία δηλαδή μιας αρένας πολιτικού (δια)λόγου και αμοιβαίας συγκρότησης των προσωπικών και κοινωνικών ταυτοτήτων. Κατά συνέπεια, το κοινό της τέχνης αυτής δεν είναι μια προϋπάρχουσα και προ-συγκροτημένη οντότητα, αλλά αναδύεται και (αυτο)παράγεται από τη συμμετοχή του στην πολιτική-καλλιτεχνική δραστηριότητα. Καλλιτεχνικά εκθέματα και δρώμενα αυτού του είδους και προπαντός η νέα τέχνη αρχείου εγείρουν ερωτήματα γύρω από την επίσημη μνήμη, τους κυρίαρχους αισθητικούς κώδικες και τη δυνατότητα εναλλακτικών θεσμίσεων του κοινωνικού και του δημόσιου χώρου.

Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι ο θεματικός πυρήνας του τεύχους αυτού αποτελείται από τέσσερα συν δύο κείμενα. Και τούτο διότι τα κείμενα των Χρήστου Παρασκευόπουλου και Ιωάννη Παπαδόπουλου συνδέονται εμμέσως πλην σαφώς με τη σχέση ιδιωτικού και δημόσιου ακριβώς επειδή η διαφθορά στους δημόσιους θεσμούς αφορά την παθολογική εκδοχή της εν λόγω σχέσης. Δεν είναι η πρώτη φορά που στην επιθεώρησή μας ασχολούμαστε με το θέμα αυτό (βλ. τεύχη 15, 16), αλλά ούτε και η διαφθορά ως πρακτική και ζήτημα πολιτικής αντιπαράθεσης και ειδησεογραφικής κάλυψης έχει λείψει ποτέ από τη δημόσια ατζέντα. Απαραίτητη προϋπόθεση ισχυρής δημοκρατίας είναι η γενικευμένη εμπιστοσύνη προκειμένου οι δημόσιες πολιτικές να χαίρουν νομιμοποίησης στη βάση της ισότητας. Στηριζόμενος σε πρωτογενή ανάλυση δεδομένων, ο Χ. Παρασκευόπουλος, στο άρθρο του ‘Διαφθορά, ανισότητα και εμπιστοσύνη: φαύλοι κύκλοι, ενάρετοι κύκλοι και δημόσια πολιτική’, δείχνει το αδιέξοδο μιας πολιτείας η οποία λόγω της διαφθοράς σε όλα τα επίπεδα αναπαράγει κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες και βεβαίως ένα μονίμως αυτοεκπληρούμενο έλλειμμα εμπιστοσύνης. Ένα από τα κυριότερα συμπεράσματα του άρθρου είναι ότι χώρες, όπως η Ελλάδα, εγκλωβισμένες στον ‘φαύλο κύκλο’ υψηλής διαφθοράς, οικονομικής ανισότητας και μειωμένης κοινωνικής εμπιστοσύνης, είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιτύχουν στην εφαρμογή προγραμμάτων κοινωνικών παροχών δημόσιας και καθολικής ισχύος.

Με αφοπλιστική περιγραφική και αναλυτική δεινότητα, ο Ι. Παπαδόπουλος καταγράφει στο άρθρο του ‘Ιατρική διαφθορά: συνέπειες για την ποιότητα των προσφερόμενων ιατρικών υπηρεσιών’ όχι απλώς τη διαφθορά στην παροχή υπηρεσιών υγείας, αλλά και την αρνητική επίδρασή της στην ποιότητα των υπηρεσιών αυτών και ακολούθως στη σχέση ιατρού-ασθενή. Διαφθορά, η οποία οφείλεται στην άκρα εμπορευματοποίηση της υγείας και του ιατρικού επαγγέλματος που ναι μεν στην Ελλάδα εμφανίζεται ιδιαιτέρως ενισχυμένη, πλην όμως συνιστά ενδημικό φαινόμενο σε πολλές άλλες δυτικές χώρες. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί πολλαπλές πηγές και, σε συνδυασμό με μακροχρόνια δική του ενασχόληση με το ζήτημα, δείχνει πως η διασύνδεση φαρμακευτικών εταιρειών, διαγνωστικών/ιατρικών κέντρων και μιας ευένδοτης στο χρηματισμό μερίδας ιατρών υπονομεύει όχι μόνο τα ασφαλιστικά ταμεία αλλά και την ίδια την ιατρική δεοντολογία.

Εμμέσως, το άρθρο του Σωτήρη Βανδώρου με τίτλο‘“Να είμαι ο εαυτός μου”: η αυθεντικότητα του υποκειμένου στον J.-J. Rousseau ως πολιτικό αίτημα’, ανακινεί το ζήτημα της ποιότητας του δημόσιου βίου και της θέσης του ατόμου σε αυτόν αναλύοντας κριτικά το έργο του Rousseau αναφορικά με τον αυθεντικό εαυτό, το πρόσωπο και το προσωπείο· κατά τούτο συνδέεται και αυτό με τον θεματικό πυρήνα του τεύχους. Το ζήτημα της αυθεντικότητας του εαυτού ως ειλικρίνεια και αυθορμησία, τίθεται στον και από τον Rousseau στον βαθμό που η νεωτερικότητα εγείρει μονίμως το ερώτημα περί της ταυτότητας του υποκειμένου το οποίο, μπροστά στην αστάθεια του εξωτερικού κόσμου, καταφεύγει σε μια γνήσια και αδιαμεσολάβητη εσωτερικότητα. Μέσω αυτής επιτυγχάνει ένα είδος ηθικής αναμόρφωσης ενάντια σε συμβάσεις της δημόσιας ζωής. Αυτή ωστόσο η επιλογή οδηγεί τον Rousseau σε δύο αλυσιτελείς στάσεις: υιοθετεί αφενός μεν ατομικές λύσεις απέναντι σε υπαρκτά ζητήματα κοινωνικής υποκρισίας και κυνισμού, αφετέρου δε την υπαγωγή της πολιτικής δράσης σε ένα κοινοτιστικό, ρομαντικό, πνεύμα, στον βαθμό που η γενική θέληση ή θα λειτουργεί τρόπον τινά αυτοματικά ή δεν θα υπάρχει καθόλου, εφόσον στις αναλύσεις του Κοινωνικού Συμβολαίου, σύμφωνα με τον συγγραφέα, η γενική συνέλευση των πολιτών ορίζεται μεν ως τόπος της κυριαρχίας, πλην όμως δεν λειτουργεί ως θεσμός διαβούλευσης και διαπραγμάτευσης, αλλά έχει έναν κατά βάση επικυρωτικό και πανηγυρικό χαρακτήρα.

Στο τεύχος αυτό ενεργοποιήσαμε τη στήλη ‘Ξαναδιαβάζοντας τους κλασικούς’, με μια ανάλυση του Νικόλα Χρηστάκη με τίτλο ‘Η Ψυχολογία των μαζών του Gustave Le Bon και κάποια σχόλια για τη θεώρηση της κοινωνικής επιρροής’. Σε μικρή σχετικά έκταση, ο συγγραφέας αποδίδει προσφυώς τις θέσεις της Ψυχολογίας των Μαζών εντάσσοντάς τις στα κοινωνικά, ιστορικά και επιστημονικά συμφραζόμενα της εποχής (τέλη του 19ου αιώνα). Παράλληλα, δείχνει πόσο επίκαιρος αλλά και πόσο ‘επικίνδυνος’ είναι ο Le Bon για την πολιτική ορθότητα και τις λεπταίσθητες τεχνικές επιρροής που ασκεί η σύγχρονη διαφήμιση και το πολιτικό μάρκετινγκ.

Ο θεματικός πυρήνας του επόμενου τεύχους έχει τον τίτλο ‘Εκλογές πρώτης, δεύτερης και τρίτης τάξης: κόμματα, ηγεσία, αποχή’.

Νίκος Δεμερτζής
& Ιορδάνης Παπαδόπουλος

 

Τη γλωσσική επιμέλεια αυτού του τεύχους είχε η Τίνα Πλυτά.