Home 

ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ | ΤΕΥΧΟΣ 16ο - 17ο



Πρόλογος των επιμελητών του αφιερώματος

Τα μέσα ενημέρωσης στη χώρα μας έχουν εισέλθει στην πιο δύσκολη ενδεχομένως περίοδο της ιστορίας τους, ακολουθώντας την πορεία του πολιτικού συστήματος και της ελληνικής κοινωνίας κατά την περίοδο της μεταπολίτευσης. Πριν από δύο χρόνια, στον πρόλογο του δέκατου τεύχους των Ζητημάτων Επικοινωνίας (αφιέρω­μα: «Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας στην Ελλάδα σήμερα»), επισημαίναμε ότι η εποχή των «παχιών αγελάδων» είχε φθάσει πλέον στο τέλος της. Οι δραματικές συνέπειες της δημοσιονομικής κρίσης, όπως επισημαίναμε, θα επηρεάσουν αρνητικά και θα συρρικνώσουν τις περισσότερες εκδοχές και τους φορείς του επικοινωνιακού πεδίου. Δυστυχώς, δύο χρόνια μετά η ύφεση έχει βαθύνει σε απρόβλεπτα μεγάλο βαθμό και συνακόλουθα επηρεάζει ακόμα πιο αρνητικά τα ΜΜΕ, πέρα κι από τις πλέον δυσοίωνες προβλέψεις. Κατ' επέκταση, έχουν καταγραφεί η αναστολή έκδοσης εφημερίδων και περιοδικών, η διακοπή λειτουργίας σταθμών, καθώς και η υπαγωγή στο άρθρο 99 (πτώχευση) επικοινωνιακών ομίλων που κάποτε θεωρούνταν εύρωστοι και καινοτόμοι, αλλά στην πράξη διέπονταν από έντονη μεταπρατική λογική και νοοτροπία.

Ακόμα και οι πιο ισχυροί όμιλοι μέσων επικοινωνίας στη χώρα μας έχουν «χτυπηθεί» από την κρίση, με αποτέλεσμα να προβαίνουν σε συνεχείς απολύσεις εργαζομένων και αλλεπάλληλες μειώσεις μισθών. Το αποτέλεσμα είναι ότι έχουν χαθεί, σύμφωνα με δημοσιεύματα, περισσότερες από 5.000 θέσεις εργασίας μέσα σε τρία χρόνια. Η εξάρτηση πολλών επιχειρήσεων από το τραπεζικό σύστημα συνεχώς αυξάνει, εφόσον αδυνατούν πλέον να εκπληρώσουν τις δανειακές τους υποχρεώσεις. Αλλά αν το DNA των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας είναι η διαφήμιση, η κατάσταση στο χώρο της διαφήμισης είναι διπλά προβληματική. Αφενός η συνολική διαφημιστική δαπάνη στο διάστημα μεταξύ 2007 και 2012 έχει συρρικνωθεί με δραματικούς ρυθμούς, προσεγγίζοντας το 60%, αφετέρου ο κλάδος έχει υποστεί μεγάλη καθίζηση από τη συνεχιζόμενη μείωση των διαφημιζομένων. Μεγάλες ξένες διαφημιστικές επιχειρήσεις εγκατέλειψαν τον «Ελληνικό Τιτανικό της Επικοινωνίας», σπέρνοντας χρέη σε όλους (εργαζόμενους, προμηθευτές, μέσα) και οδηγώντας τις υπόλοιπες επιχειρήσεις σε απολύσεις και συρρίκνωση.

Η πορεία, βέβαια, της ελληνικής διαφήμισης και κατ' επέκταση των ελληνικών ΜΜΕ θα εξαρτηθεί άμεσα από την πορεία της ελληνικής οικονομίας στην επόμενη διετία, αλλά και –ενδεχομένως περισσότερο– από την πορεία της οικονομίας και της διαφημιστικής δαπάνης στην Ευρωζώνη. Η Ευρωζώνη ως σύνολο, όπως είναι γνωστό, έχει ήδη εισέλθει σε ύφεση, δεδομένου ότι οι υπόλοιπες αγορές της Ευρώπης έχουν αποδυναμωθεί. Επιπλέον, πολλές αναπτυσσόμενες χώρες εμφανίζουν σημεία επιβράδυνσης, καθώς οι εξαγωγές τους προς τον ανεπτυγμένο κόσμο μειώνονται, παρόλο που η ανάπτυξή τους παραμένει σε γενικές γραμμές πολύ πιο ισχυρή από εκείνη στις ανεπτυγμένες αγορές. Εν ολίγοις, η οικονομία της Ευρωζώνης εμφανίζει σημαντικό πρόβλημα (συνεχιζόμενη ύφεση και αύξηση ανεργίας σε Ιταλία, Ισπανία, Πορτογαλία, και φυσικά στην Ελλάδα). Οι προβλέψεις των επαϊόντων των αγορών αναφέρουν ότι η διαφημιστική δαπάνη στις χώρες του αποκαλούμενου Ευρωπαϊκού Νότου θα συρρικνωθεί περαιτέρω, και όλοι συμφωνούν ότι τη μεγαλύτερη συρρίκνωση θα αντιμετωπίσει η Ελλάδα. Κάποιος βέβαια θα αναρωτηθεί πόσο ακόμα θα συρρικνωθεί η διαφήμιση στη χώρα μας, αλλά το «βαρέλι» της ελληνικής οικονομίας έχει αποδείξει μέχρι στιγμής ότι δεν έχει «πάτο».

Από την άλλη πλευρά, η τηλεόραση είναι το μέσο με την υψηλότερη διείσδυση στην Ελλάδα (ο μέσος Έλληνας παρακολουθούσε 266 λεπτά την ημέρα το 2012), και αυτό γιατί αποτελεί φθηνό τρόπο διασκέδασης, οπότε είναι αναμενόμενο σε περιόδους ύφεσης να μην παρουσιάζει μείωση. Σημαντική είναι και η διείσδυση του διαδικτύου, με το ποσοστό των χρηστών να αυξάνεται συνεχώς. Η αύξηση της χρήσης διαδικτύου είναι μια τάση που προβλέπεται να συνεχιστεί και το 2013. Οι κυκλοφορίες των εντύπων παρουσίασαν νέα πτώση, οι συνολικές πωλήσεις φύλλων των εφημερίδων ανέρχονται πλέον στα επίπεδα μιας μεγάλης εμβέλειας εφημερίδας πριν από δυο δεκαετίες ή/και λιγότερο, ενώ πολλά περιοδικά αναπολούν τις πωλήσεις στα μέσα της δεκαετίας του 1990. Το ερώτημα είναι γιατί συνεχίζουν να εκδίδονται νέες εφημερίδες. Ενδεχομένως αυτό γίνεται ως μετεξέλιξη του γνωστού ελληνικού παραδόξου, όπου είχαμε πολύ περισσότερα μέσα επικοινωνίας (έντυπα και ηλεκτρονικά) από όσα μπορούσε να στηρίζει το μέγεθος της ελληνικής αγοράς, με τα γνωστά επακόλουθα.

Τα διαφημιστικά έσοδα των ιδιωτικών τηλεοπτικών σταθμών έχουν μειωθεί στο ένα τρίτο σε σχέση με αυτά που συγκέντρωναν το 2007, με αποτέλεσμα, πέραν των απολύσεων προσωπικού (δημοσιογράφων και τεχνικών), να έχουν μετατραπεί σε κανάλια χαμηλού κόστους και εντέλει χαμηλότερης αισθητικής. Οι επενδύσεις στην ελληνική παραγωγή είναι ελάχιστες – ούτε η δημόσια τηλεόραση επενδύει όπως θα όφειλε. Αντ' αυτού, προτιμούν αθρόες εισαγωγές. Εάν τα ιδιωτικά κανάλια δείχνουν προτίμηση στις τουρκικές παραγωγές, η δημόσια τηλεόραση στρέφεται προς τις βρετανικές τηλε-σειρές, «χωρίς διαφημίσεις» – λες κι αυτό είναι το ζητούμενο.

Από την άλλη πλευρά, η Ελλάδα έχει εισέλθει πλέον στο «Γαλαξία του διαδικτύου». Αλλά, όπως επισήμανε ο James Curran πριν από μια δεκαετία, η έλευση του διαδικτύου θεωρείτο ότι θα άλλαζε τα πάντα (διεθνισμός, εμπόριο, δημοσιογραφία, διακυβέρνηση). Όμως αυτό δεν έχει συμβεί, και προσπαθεί στο κείμενό του στο παρόν τεύχος να εξηγήσει τα αίτια αυτής της λανθασμένης πρόβλεψης.

Οι Στέλιος Παπαθανασόπουλος, Μαρία Ξενοφώντος, Αχιλλέας Καραδημητρίου, Ιουλία Ντάγκα και Ηλίας Αθανασιάδης αντιστοίχως προσπαθούν μέσα από την έρευνά τους να καταγράψουν τα βασικά χαρακτηριστικά και τα στοιχεία της χρήσης του διαδικτύου από τους έλληνες χρήστες του Facebook, το οποίο και στην Ελλάδα εμφανίζει σημαντική δημοφιλία. Επίσης, καταγράφουν τη σχέση των χρηστών με τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας, όπως και το κοινωνικό κεφάλαιο που αποκτούν από τη συμμετοχή τους στο Facebook.

Από την άλλη πλευρά, η Ανθή Σιδηροπούλου και η Μπετίνα Ντάβου εξετάζουν τη σχέση των εφήβων από 12 έως 15 ετών με το διαδίκτυο. Μέσα από την έρευνά τους προσπαθούν να εξηγήσουν το πώς επενδύεται ψυχικά η χρήση των μέσων στην καθημερινή εφηβική ζωή. Η έρευνά τους κατέδειξε ότι μολονότι τα μέσα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας δεν αντικαθιστούν τις εκτός δικτύου δραστηριότητες και τις διαπροσωπικές επαφές που έχουν συρρικνωθεί στο χωροχρόνο. Οι φίλοι στην εκτός δικτύου ζωή είναι σημαντικοί, οι έφηβοι στρέφονται στους γονείς τους όταν αντιμετωπίζουν μια δυσκολία, και έχουν τη δυνατότητα να εξισορροπούν τον εντός και εκτός δικτύου χρόνο τους και να απομακρύνονται από τα μέσα με ευκολία.

Η Ρόη Παναγιωτοπούλου ασχολείται με τις αθλητικές εφημερίδες και την αθλητική δημοσιογραφία. Με βάση τα αποτελέσματα από μια παγκόσμια έρευνα για τις δημοσιογραφικές πρακτικές εστιάζει στην παρουσίαση των αθλητικών ειδήσεων και διαπιστώνει ότι η έντονη εμπορευματοποίηση των μέσων αυτών οδήγησε σε ομοιομορφία ως προς την παρουσίαση θεμάτων και πρωταγωνιστών, αλλά και στην υιοθέτηση τρόπων προβολής που ακολουθεί η λαϊκή κουλτούρα. Επιπρόσθετα, επιχειρεί μια γενικότερη επισκόπηση της κατάστασης στον αθλητικό Τύπο.

Ο Γιώργος Πλειός και ο Σταμάτης Πουλακιδάκος εστιάζονται σε ένα άλλο ενδιαφέρον θέμα: το πώς τα μέσα ενημέρωσης αντιμετωπίζουν έκτακτες καταστάσεις όπως η εξάπλωση του ιού H1N1. Η έρευνά τους φέρνει σε αντιπαραβολή τα επιστημονικά δεδομένα γύρω από τον ιό –ονομασία, προέλευση, μεταδοτικότητα, συμπτώματα/διάρκεια, θνησιμότητα– με τον τρόπο παρουσίασής του από τα δελτία ειδήσεων της ελληνικής τηλεόρασης, αποσκοπώντας στη διερεύνηση της έκτασης και της δραματοποίησής του στην παρουσίαση των στοιχείων γύρω από την εξάπλωση του ιού και τις επιπτώσεις του στον πληθυσμό.

Η Ορσαλία-Ελένη Κασσαβέτη ασχολείται με τη θεαματική ανάπτυξη του βίντεο στην Ελλάδα. Η Κασσαβέτη καταγράφει τα βασικά χαρακτηριστικά της ελληνικής βιντεοταινίας και επισημαίνει τις βασικότερες αιτίες που την ανακήρυξαν αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής διασκέδασης στα μέσα της δεκαετίας του 1980.

Οι Μικαέλα Κόλλια, Άρτεμις Σοφίου, Tίνα Φούρλαρη και Σπύρος Α. Μοσχονάς εξετάζουν τη χρήση της μορφολογικής ποικιλίας στον σύγχρονο ελληνικό Τύπο ως δείκτη ιδεολογικής ή/και υφολογικής διαφοροποίησης. Τα αποτελέσματα της έρευνας επιβεβαιώνουν περιορισμένη (στατιστικά μη σημαντική) υφολογική εκμετάλλευση της μορφολογικής ποικιλίας ανάλογα με το είδος του δημοσιογραφικού κειμένου, δεν εντοπίζεται όμως σύνδεση μεταξύ πολιτικής ιδεολογίας και συγκεκριμένων γλωσσικών επιλογών.

Στο τέλος του διπλού αυτού τεύχους παρουσιάζονται βιβλιοκρισίες. Επίσης, στις σελίδες ενημέρωσης αναφέρονται οι εκδηλώσεις που έλαβαν χώρα από τον Μάρτιο μέχρι τον Νοέμβριο του 2012.

Παρ' όλες τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει και η επιστημονική κοινότητα λόγω της κρίσης, η επιστημονική παραγωγή συνεχίζει –μειωμένη μεν, αλλά ουσιαστική– να συνεισφέρει στον προβληματισμό για την εξέλιξη της επικοινωνίας και των ΜΜΕ στη χώρα μας.

ΣΤΕΛΙΟΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ
ΡΟΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

 

 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Ο αντίκτυπος του διαδικτύου
James Curran

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι Έλληνες: Η περίπτωση του Facebook
Στέλιος Παπαθανασόπουλος, Μαρία Ξενοφώντος, Αχιλλέας Καραδημητρίου, Ιουλία Ντάγκα, Ηλίας Αθανασιάδης

Ποιοτική διερεύνηση της ψυχολογικής πτυχής της σχέσης των εφήβων με το διαδίκτυο: Χρήση, στάσεις και ανάγκες
Ανθή Σιδηροπούλου, Μπετίνα Ντάβου

Αθλητικές εφημερίδες και αθλητική δημοσιογραφία στην Ελλάδα
Ρόη Παναγιωτοπούλου

Η1Ν1 και τηλεοπτικές ειδήσεις: Κωδικός ενημέρωσης ή πανικού
Γιώργος Πλειός, Σταμάτης Πουλακιδάκος

Η μετεωρική ανάπτυξη και η παρακμή της ελληνικής βιντεοταινίας
Ορσαλία-Ελένη Κασσαβέτη

ΕΜΜΕ (ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ)

Η λόγια μορφολογία στον ελληνικό Τύπο: Δείκτης ιδεολογικής ή υφολογικής διαφοροποίησης
Μικαέλα Κόλλια, Άρτεμις Σοφίου, Tίνα Φούρλαρη, Σπύρος Α. Μοσχονάς


Βιβλιοκρισίες
Σελίδες ενημέρωσης

Βιογραφικά σημειώματα συγγραφέων
Περιλήψεις στα αγγλικά, abstracts

Πληροφορίες για την υποβολή εργασιών