Home 

ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ | ΤΕΥΧΟΣ 18ο - 19ο



Πρόλογος του επιμελητή του αφιερώματος

ΤΟ ΝΕΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΩΣ ΠΡΟΪΟΝ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ

Τα επτά χρόνια που πέρασαν από το αφιέρωμα «Νέες τεχνολογίες και νέα μέσα επικοινωνίας» στο 5ο τεύχος του περιοδικού Ζητήματα Επικοινωνίας είναι για την εξέλιξη των ψηφιακών τεχνολογιών, όπως φαίνεται, πολλά. Πέρα από τους αριθμούς, που, χαρακτηρίζοντας το διαδίκτυο (3 δισεκατομμύρια συνδρομητές παγκοσμίως, 6,5 εκατομμύρια στην Ελλάδα με μια ευρυζωνική διείσδυση που αγγίζει το 25% του πληθυσμού) και την κινητή τηλεφωνία (3,2 δισεκατομμύρια συνδρομητές παγκοσμίως και γύρω στα 14 εκατομμύρια συνδρομές στην Ελλάδα), σκιαγραφούν τη σημερινή εικόνα και τις προοπτικές του τεχνολογικού επικοινωνιακού περιβάλλοντος, για εμάς δύο από τα σπουδαιότερα ζητήματα που σηματοδοτούν αυτά τα χρόνια είναι αφενός η επάνοδος του ενδιαφέροντος στην τεχνητή νοημοσύνη (artificial intelligence – AI), και ιδιαίτερα στις εφαρμογές της στη ρομποτική, και αφετέρου η έννοια και οι δυνατότητες διαχείρισης μεγάλων δε- δομένων (big data).

Σχετικά με τη ρομποτική, ας σταθούμε σε δύο ενδιαφέρουσες σημειολογικά παρατηρήσεις: α) Ο οργανισμός που διοργανώνει και χρηματοδοτεί (με έπαθλο, μάλιστα, 2 εκατομμύρια δολάρια) τη διεθνή δοκιμασία Robotics Challenge είναι το DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) του Υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ, ο ίδιος οργανισμός, δηλαδή, που ξεκίνησε στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου το ARPAnet (Advanced Research Projects Agency Network), το πρώτο στον κόσμο δίκτυο μεταγωγής πακέτου δεδομένων (packet switching), αρχικά για χρήση στα πανεπιστήμια και στα εργαστήρια ερευνών. Το ARPAnet χαρακτηρίστηκε ως το δίκτυο-πυρήνας ενός συνόλου που θα συνέθετε αργότερα το παγκόσμιο διαδίκτυο (internet). β) Στο πρόσφατο τεύχος του περιοδικού The Economist (αριθμός 8.896, 19-25/7/2014) τράβηξε την προσοχή μας το άρθρο με τίτλο «Άνθρωποι 1, Μηχανές 7», αναφερόμενο προφανώς στο αποτέλεσμα του αγώνα Βραζιλίας-Γερμανίας στον ημιτελικό του Μουντιάλ, και υπότιτλο «Πότε τα ρομπότ θα κατακτήσουν το ποδόσφαιρο, όπως οι υπολογιστές κατέκτησαν το σκάκι;».

Πάλι στη Βραζιλία του Μουντιάλ, στην ανατολικότερη πόλη της αυτή τη φορά, το Joao Pessoa, ξεκίνησε στις 19 Ιουλίου η φετινή εκδήλωση Robocup. Από το 1997 που πρωτάρχισαν αυτές οι «αθλητικές» συναντήσεις ή, θα μπορούσαμε να πούμε, «προπονήσεις», έχει τεθεί το 2050 ως χρονικός στόχος για τη δημιουργία αθλητικής ομάδας ανθρωποειδών ρομπότ που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί μια ανθρώπινη ομάδα στο ποδόσφαιρο. Από τις βελτιώσεις που εντοπίστηκαν και φέτος, τόσο λόγω του ανταγωνισμού των 150 ομάδων που συμμετείχαν στο «τουρνουά», όσο και λόγω της συνεργασίας των ομάδων αυτών αμέσως μετά τη λήξη του, έγινε εμφανές ότι αυτός ο στόχος δεν είναι καθόλου εξωπραγματικός. Ιδιαίτερα δε αν αναλογιστεί κανείς, καταλήγει το άρθρο, ότι μόνο μισός αιώνας χωρίζει τον πρώτο αμερικανικό υπολογιστή ENIAC από τον Deep Blue της IB, που το 1997 κατόρθωσε να νικήσει τον αδιαμφισβήτητο πρωταθλητή του σκακιού Γκάρι Κασπάροφ. Να προσθέσουμε εδώ ότι ήδη κυκλοφορούν στην εμπορική αγορά ρομπότ-προσωπικοί οικιακοί βοηθοί και η Amazon σχεδιάζει την αποστολή των παραγγελιών στο σπίτι ή το γραφείο μας με μη επανδρωμένες συσκευές (βλέπε και drones).

Σε ό,τι αφορά τα big data, η εξάπλωση των κοινωνικών δικτύων, η εκτεταμένη χρήση έξυπνων κινητών, η γενίκευση της εγκατάστασης αισθητήρων, κ.λπ., έχουν αλλάξει δραματικά τόσο τον όγκο όσοκαι τη μορφή των δεδομένων, ενώ οι δυνατότητες ανάλυσης και επεξεργασίας αυτών με τους σύγχρονους υπολογιστές είναι εντυπωσιακές. Πράγματι, τα μεγάλα δεδομένα χαρακτηρίζονται, όπως λέγεται, από τα τρία v: volume, variety, velocity – αναφερόμενα στον μεγάλο όγκο δεδομένων (volume), στις διάφορες πηγές από τις οποίες προέρχονται αυτά (variety) και στους ταχύτατους ρυθμούς τόσο συγκέντρωσης όσο και εξαγωγής συμπερασμάτων (velocity). Σύμφωνα με την περιεκτική διατύπωση του περιοδικού Wired, ήδη από το 2008: «Άλλοτε η αναζήτηση της γνώσης άρχιζε με μεγάλες θεωρίες, τώρα πια ξεκινά με τεράστιους όγκους δεδομένων».

Και για τις δύο αυτές χαρακτηριστικές του ψηφιακού κόσμου, κατά τη γνώμη μας, εξελίξεις, η συζήτηση γύρω από κάθε διάστασή τους παραμένει ανοιχτή και σαφώς ενδιαφέρουσα.Στο παρόν τεύχος επιλέγουμε από το «συνεχές» της εξελισσόμενης ψηφιακής τεχνολογίας κάποιες άλλες σημαντικές περιοχές ενδιαφέροντος, κάποια άλλα «σημεία συσσώρευσης», όπως θα λέγαμε με μαθηματικούς όρους, της εξέλιξης αυτής, που χαρακτηρίζουν πιο άμεσα την καθημερινότητά μας σήμερα στη συμβίωσή μας με τη μηχανή και, μέσω αυτής, με ανθρώπους και πράγματα. Έτσι επιλέγουμε στο περιορισμένο εύρος του ανά χείρας τεύχους να προσεγγίσουμε ζητήματα που άπτονται της συμμετοχικότητας και, ευρύτερα, της συμμετοχικής κουλτούρας, των ανοιχτών δεδομένων, της διάχυτης υπολογιστικής και του ίντερνετ των πραγμάτων, της μεσοποίησης του τόπου και του χώρου, και της εξέλιξης στα εξατομικευμένα επικοινωνιακά περιβάλλοντα.

Ειδικότερα, στο άρθρο «Από τη διάδραση στη συμμετοχή: Σχολιάζοντας τους προσδιοριστικούς παράγοντες των νέων μέσων» ο Ανδρέας Γιαννακουλόπουλος επικεντρώνεται σε ένα θεμελιακό ζήτημα της μελέτης των νέων μέσων, που τίθεται κατεξοχήν στο επίπεδο των ειδοποιών χαρακτηριστικών τους. Με βάση τη διαπίστωση ότι «η δυσκολία εύρεσης και διατύπωσης ενός καθολικά αποδεκτού ορισμού των νέων μέσων, με ισχύ κατηγοριοποιητική, έχει οδηγήσει στην αποδοχή περιγραφικών ορισμών οι οποίοι συγκλίνουν σε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά με τεχνολογικό, κυρίως, πρόσημο», επιχειρείται στο εν λόγω άρθρο μια συζήτηση σχετικά με τους παράγοντες που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως προσδιοριστικοί, κατά την έννοια της ποίησης είδους, για τα αποκαλούμενα νέα μέσα. Εκκινώντας από τη σημερινή πραγματικότητα και το σύγχρονο επικοινωνιακό περιβάλλον των νέων μέσων, που κυριαρχείται από πολλαπλές, παράλληλες και ταυτόχρονα συγκλίνουσες και αντικρουόμενες δυναμικές εξέλιξης, επιχειρείται να αναδειχθούν και να αντιπαραβληθούν δύο κύρια χαρακτηριστικά των μέσων αυτών, που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως ειδοποιά: αφενός η υπερκειμενικότητα των νέων μέσων, όπως αυτή έχει ήδη μελετηθεί αναλυτικά στην υφιστάμενη βιβλιογραφία, αφετέρου η συμμετοχικότητά τους, κατά την έννοια της δυνητικής συμμετοχής, την οποία τα μέσα αυτά επιτρέπουν έως και ενθαρρύνουν. Είναι ενδιαφέρουσα, μάλιστα, η προσέγγιση του χαρακτηριστικού της συμμετοχικότητας, ξεκινώντας από τη διαδικασία διάδρασης που υποστηρίζουν τα νέα μέσα, της οποίας η συμμετοχή θα μπορούσε να θεωρηθεί ως προέκταση και γενίκευση.

Στο άρθρο «Εννοιολογήσεις, μορφές και παράγοντες επηρεασμού στην ηλεκτρονική πολιτική συμμετοχή» η Αναστασία Δεληγκιαούρη επικεντρώνεται στους νέους τρόπους και μορφές πολιτικής επικοινωνίας και συμμετοχής των πολιτών στην κοινωνική και πολιτική ζωή, που έχουν εισαχθεί χάρη στη διαδραστική επικοινωνιακή δομή του διαδικτύου. Όπως σημειώνει η συγγραφέας: «Οι καινοτομίες αναφορικά με τις δυνατότητες και τον τρόπο δράσης των πολιτών στην ψηφιακή δημόσια σφαίρα επενδύθηκαν με αυξημένες προσδοκίες για την ανανέωση των δημοκρατικών θεσμών. Οι προαναφερόμενες δημοκρατικές προσδοκίες, ωστόσο, συνοδεύονται και από δημοκρατικές ανησυχίες, η πιο σημαντική εκ των οποίων είναι η χαλαρή σύνδεση μεταξύ μορφών διαδικτυακής δράσης και επιδράσεών τους στο πεδίο της πραγματικής πολιτικής (real politics)». Στην παρατήρηση αυτή εδράζεται η ανάγκη περαιτέρω ανάλυσης αρκετών και ετερογενών συνιστωσών και παραγόντων, προκειμένου να εξαχθούν αξιόπιστες κρίσεις σε σχέση όχι μόνο με τα τεχνολογικά, επικοινωνιακά και λειτουργικά γνωρίσματα, αλλά και με τα πολιτικά χαρακτηριστικά που προσιδιάζουν στις νέες μορφές πολιτικής συμμετοχής. Η μελέτη αυτή αποτελεί και το στόχο του εν λόγω άρθρου, στο οποίο παρουσιάζεται μια προσπάθεια κριτικής ανάλυσης ορισμένων κρίσιμων μεταβλητών της ηλεκτρονικά επιχειρούμενης πολιτικής συμμετοχής, όπως αυτές αναδεικνύονται και στην πρόσφατη βιβλιογραφία. Σύμφωνα με ένα από τα κύρια συμπεράσματα της ανάλυσης αυτής, το φαινόμενο που έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε ηλεκτρονική συμμετοχή (e-participation), όπως αυτό τελείται με χρήση του διαδικτύου και άλλων σύγχρονων ψηφιακών επικοινωνιακών μέσων, δεν είναι απαλλαγμένο από πολιτικά διακυβεύματα, με κυριότερο αυτό της ενεργού ανάμειξης των ίδιων των πολιτών στην πολιτική διαδικασία. Στο πεδίο των σπουδών Επικοινωνίας και ΜΜΕ, τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί μια έκρηξη του επιστημονικού ενδιαφέροντος για το ζήτημα του χώρου και της αμοιβαίας συγκρότησης χώρου και επικοινωνίας. Βασική παραδοχή των προσεγγίσεων αυτών είναι ότι ο χώρος και ο τόπος, ως προϊόντα κοινωνικής κατασκευής, επηρεάζονται βαθιά από τις ιδιότητες κάθε νέου τεχνολογικού συστήματος.

Τα ΜΜΕ συγκροτούν το χώρο παράγοντας νέους, ιστορικά καθορισμένους τροπισμούς συσχέτισης με τα υλικά και άυλα, ανθρώπινα και μη ανθρώπινα στοιχεία του κοινωνικού κόσμου. Το άρθρο της Κατερίνας Διαμαντάκη «Μεσοποιημένοι τόποι και χώροι» εντάσσεται στη συζήτηση αυτή και εξετάζει, μέσα από μια ευρύτερη οπτική ιστορίας των μέσων επικοινωνίας, πώς το διαδίκτυο και τα νεότερα κινητά μέσα μεταβάλλουν ριζικά την έννοια και την εμπειρία από το χώρο, αλλά πρωτίστως τη συναφή έννοια του τόπου, παράγοντας μια σειρά από «μεσοποιημένους τόπους», ως αποτέλεσμα μιας συμβολικής τεχνο-κοινωνικής συγκρότησης. Σύμφωνα με την επιχειρηματολογία της, το διαδίκτυο και η έννοια του κυβερνοχώρου διεύρυναν τη συνείδησή μας για τη δυνατότητα ενός «χώρου ροών», νοούμενου ως μια διαρκή υπερκειμενική σύνδεση μεταξύ κατανεμημένων κόμβων, αλλά και τη συνείδησή μας για το διαδίκτυο ως ένα πεδίο ανάδυσης «μεσοποιημένων τόπων», όπου τα σύγχρονα άτομα διοδεύουν τη θέλησή τους για επικοινωνία και κοινότητα. Τα σύγχρονα κινητά μέσα κορυφώνουν τη διαδικασία αυτή, εμπεδώνοντας το «χώρο ροών» εντός της ίδιας της δομής της πόλης και μετατρέποντας τις πόλεις σε δίκτυα.

Η Εβίκα Καραμαγκιώλη, στο άρθρο «Η χρήση ανοιχτών κυβερνητικών δεδομένων ως μοχλός προαγωγής της διοικητικής διαφάνειας και της οικονομικής ανάπτυξης: Τάσεις και προοπτικές», στρέφει το ενδιαφέρον της σε επιλεγμένες σημαντικές πρωτοβουλίες ανάπτυξης και δημόσιας διάθεσης ανοιχτών κυβερνητικών δεδομένων σε διεθνές επίπεδο αλλά και στη χώρα μας. Όπως σημειώνει και η συγγραφέας, οι προσπάθειες προώθησης των ανοιχτών κυβερνητικών δεδομένων μπορεί να ξεκίνησαν από τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο, που συνεχίζουν να αποτελούν και τους πλέον ένθερμους υποστηρικτές τους και να πρωτοπορούν στις σχετικές καλές πρακτικές, ωστόσο η έμπρακτη αναγνώριση της αξίας των ανοιχτών κυβερνητικών δεδομένων έχει σήμερα κερδίσει έδαφος τόσο στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όσο και σε πολλές άλλες ανά τον κόσμο. Σε αυτό το πλαίσιο, και στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια έχουν υλοποιηθεί αρκετές δράσεις ανάπτυξης και διάθεσης ανοιχτών κυβερνητικών δεδομένων, με σκοπό τη διασφάλιση της ακεραιότητας και της διαφάνειας του κυβερνητικού έργου και της λογοδοσίας των δημόσιων λειτουργών, οι οποίες, παρά τις όποιες σχεδιαστικές αδυναμίες και τα ελλείμματα υποστήριξης που εμφανίζουν, δεν παύουν να δημιουργούν ένα τετελεσμένο, το οποίο δεν είναι πλέον εύκολα αναστρέψιμο. Ταυτόχρονα, η διαθεσιμότητα ανοιχτών κυβερνητικών δεδομένων φέρει και μια μεγάλη υπόσχεση ευκαιρίας για την αξιοποίηση των δεδομένων αυτών σε νέες παραγωγικές δραστηριότητες και υπηρεσίες προστιθέμενης αξίας, δημιουργώντας για την οικονομία δυνητικά οφέλη εξαιρετικά κρίσιμα στην περίοδο που διανύουμε.

Τέλος, η εργασία του Δημήτρη Χαρίτου πραγματεύεται ένα αντικείμενο που ελάχιστα έχει συζητηθεί στην ελληνική βιβλιογραφία, γι’ αυτό και επιλέγεται να παρουσιαστεί σε αυτό το τεύχος των Ζητημάτων Επικοινωνίας: το Διαδίκτυο των Πραγμάτων (Internet of Things – IoT). Πρόκειται για ένα παγκόσμιο δίκτυο υπολογιστών, αισθητήρων και ενεργοποιητών, που συνδέονται μεταξύ τους μέσω πρωτοκόλλων του διαδικτύου. Η ανάλυση που επιχειρεί ο συγγραφέας προσεγγίζει μεν το αντικείμενο στο επίπεδο των τεχνολογικών εξελίξεων που καθιστούν δυνατή τη λειτουργία του ΙοΤ, αλλά περισσότερο στοχεύει στη δημιουργία ενός θεωρητικού πλαισίου το οποίο θα μπορούσε να υποστηρίξει τη μελέτη της λειτουργίας και της χρήσης του ΙοΤ σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο. Για να επιτευχθεί ο στόχος της η εργασίας, εξετάζονται θεωρητικές προσεγγίσεις από το χώρο των μετα-υλιστικών θεωριών στη φιλοσοφία, που αφορούν τη σχέση ανθρώπου και πραγμάτων, και των μετα-γνωστικών θεωριών που έχουν αξιοποιηθεί στη βιβλιογραφία περί αλληλεπίδρασης ανθρώπου-υπολογιστή. Μέσα από τη σύντομη αυτή παρουσίαση, ο συγγραφέας συνθέτει μια πρόταση που αφορά την αναδυόμενη σχέση του ανθρώπου με τα ψηφιακά τεχνουργήματα και με το περιβάλλον που αυτά παράγουν, στο πλαίσιο της διάχυτης υπολογιστικής και του ΙοΤ.

Μιχάλης Μεϊμάρης

 

 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Από τη διάδραση στη συμμετοχή: Σχολιάζοντας τους προσδιοριστικούς παράγοντες των νέων μέσων
Ανδρέας Γιαννακουλόπουλος

Εναντιολογήσεις, μορφές και παράγοντες επηρεασμού στην ηλεκτρονική πολιτική συμμετοχή
Αναστασία Δεληγκιαούρη

Μεσοποιημένοι τόποι και χώροι
Κατερίνα Διαμαντάκη

Η χρήση ανοιχτών κυβερνητικών δεδομένων ως μοχλός προαγωγής της διοικητικής διαφάνειας και της οικονομικής ανάπτυξης: Τάσεις και προοπτικές
Εβίκα Καραμαγκιώλη

Το διαδίκτυο των πραγμάτων: Περί αλληλεπίδρασης του ανθρώπου με τα ψηφιακά τεχνουργήματα και τους χώρους που αυτά παράγουν
Δημήτρης Χαρίτος

ΕΜΜΕ (ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ)

Η πολιτική ενημέρωση σε περιόδους κρίσης
Στέλιος Παπαθανασόπουλος, Αχιλλέας Καραδημητρίου, Ηλιάνα Γιαννούλη


Βιβλιοκρισίες
Βιογραφικά σημειώματα συγγραφέων
Περιλήψεις στα αγγλικά, abstracts

Πληροφορίες για την υποβολή εργασιών